ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଧ୍ୱଂସ ପ୍ରାୟ କୂଆ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ମାଟି ଫାଟିଯାଇଛି, ଚାରିପାଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଭାଣ୍ଡ ପଡ଼ିଛି, ପାଣି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସମସ୍ତ କିଛି ଭସ୍ମୀଭୂତ ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ନଗରୀ ଏକ ବିଶାଳ ଧନୁଷ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ଟାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୀର ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଛି, ତାର ତାର ଛିଣ୍ଡିଯାଇଛି। ଏହି ନଗରୀ ଏକ ଯୁବତୀ ପରି ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ପ୍ରବଳ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଅଚାନକ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି, ସେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହାର ପାଣି ଶୁଖିଯାଇଛି, ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛ ଓ କୁମ୍ଭୀର ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୂଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି ଓ ପଦ୍ମ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଏହି ନଗରୀ ଏକ ଦୁଃଖିତ, ଅଳଙ୍କାର ହୀନ ନାରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ଦୁଃଖର ଆଗୁନିରେ ପିଡ଼ିତ, ଦେହେ ଚନ୍ଦନ ବା ଉଙ୍ଗୁର ଲଗାଇପାରୁନାହାନ୍ତି, ସେ ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏମିତି, ଯେପରି ଚାର୍ମାସରେ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏନି, ନୀଳ ବଦଳିରେ ଲୁଚିଯାଇଛି। ଏସବୁ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାନ୍ୟ ଭରତ, ତାଙ୍କର ରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, “କାହିଁକି ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ? ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଓ ମାଳାର ମଧୁର ଗନ୍ଧ ମନକୁ ମୋହିଥିଲା, ଏବେ ତାହା ହରାଇଯାଇଛି। ଅଗରୁ ଓ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ଏବେ ଏଠିକୁ ଭରି ରହୁନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପରେ ଅଜାତ୍ୟ ରଥର ଧ୍ୱନି, ଘୋଡ଼ାର ମୃଦୁ ହିନ୍ନା, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ଗଜ୍ଜନ ଓ ରଥର ଗଜ୍ଜନ ଏହି ନଗରରେ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଯୁବତୀମାନେ ଏବେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ତାଜା ମାଳା ଧାରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର। ପୁରୁଷମାନେ ମଧୁର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ବାହାରୁନାହାନ୍ତି, ନଗରରେ ଉତ୍ସବ ଉଲ୍ଲାସ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଦାର। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ମୋ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଏହି ନଗରର ତେଜ ଚାଲିଯାଇଛି; ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଭସ୍ମାଚ୍ଛାଦିତ ରାତି ପରି ଆଲୋକିତ ହେଉନାହିଁ। କେବେ ମୋ ଭାଇ ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ଉତ୍ସବ ପରି ଫେରିବେ, ଯେପରି ମେଘ ବର୍ଷା ଦେଇ ଗ୍ରୀଷ୍ମକୁ ଶିତଳତା ଦେଇଥାଏ?” ଏବେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ବଡ଼ ରାସ୍ତାରେ ଯୁବକମାନେ ଚମକଦାର ଭୂଷା ଧାରଣ କରି ଗର୍ବିତ ଚାଲିବା ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭରା କଥା କହି, ଭରତ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଏବେ ରାଜା ନାହାନ୍ତି, ଏକ ସିଂହ ବିହୀନ ଗୁହା ପରି ଶୂନ୍ୟ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁର ଏବେ ତେଜ ହୀନ, ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୀନ ଦିନ ପରି, ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପରି। ଏହା ଦେଖି, ନିଜକୁ ସଂଯମରେ ରଖିଥିବା ଭରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ମହାନ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ଭରତ ନିଜ ମାନେଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଜେଷ୍ଠମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ସେଠି ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବି। ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ମୋ ଗୁରୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ସେଇ ମହାନ୍ୟ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜା।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଓ ଭାଇପ୍ରେମ ଭରା କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଭରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ସତ୍ୟିକି ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଏହି ଭାଇପ୍ରେମ ଓ ସାଧୁ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ। ଏପରି ଭାଇପ୍ରେମୀ, ପରିବାର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରିବେ ନାହିଁ?” ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ଏହି ଅଭିମତ ଶୁଣି, ଯାହା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସହିତ ମିଳିଥିଲା, ଭରତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ରଥ ଯୋଗ କର।” ସେ ଆନନ୍ଦ ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ମାତାମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥ ଉପରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ତୀବ୍ର ଖୁସିରେ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କ ଘେରାଉରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଆଗରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ଅନାମନ୍ତ୍ରିତ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଭିଡ଼ ସହ ଭରତଙ୍କ ସହ ଅନେକ ନଗରବାସୀ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭରତ, ନୀତିଶୀଳ ଓ ଭାଇପ୍ରେମୀ, ରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରାମଙ୍କ ପାଦୁକା ଧରି ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଶୀଘ୍ର ରଥରୁ ଅବତରଣ କରି, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ଭାଇ ଆମ ପାଇଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ଏହି ପାଦୁକା ଏହି ରାଜ୍ୟର ଭାର ବହିଛି। ଏହି ପାଦୁକାକୁ ଶୀଘ୍ର ଛତ୍ର ଧାରଣ କରାଅ; ଏହା ଓ ମୋ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ଅଛି। ମୋ ଭାଇ ମୋତେ ମିତ୍ରତାବଶତଃ ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହାକୁ ରଖିବି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଘବ ଫେରିନାସନ୍ତି। ଯେବେ ମୁଁ ଏହି ପାଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେବି, ସେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦେଖିପାରିବି। ତାପରେ ମୋର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇବ, ରାଘବଙ୍କ ସହ ପୁନଃମିଳନ ହେବ, ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ଜେଷ୍ଠମାନେଙ୍କ ସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବି। ଯେବେ ମୁଁ ପାଦୁକା ଓ ରାଜ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେବି, ମୋର ପାପ ଶୁଧ୍ଧି ହେବ। କକୁତ୍ଥ୍ୟ ରାମ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ, ଜନତା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ତେବେ ମୋର ଖୁସି ଓ ଖ୍ୟାତି ଏହି ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ଚାରିଗୁଣ ଅଧିକ ହେବ।” ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ ଅନୁତାପ କରି, ମହାନ୍ୟ ଭରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଦୁଃଖରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।