ଅୟୋଧ୍ୟାର ଦୃଶ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ପାନ ଶୌଚାଳୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଦର ଖାଲି କପ ବିଛି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ସବ ପାଳନକାରୀମାନେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଏହା ଏକ ଭାଙ୍ଗି ପଡିଥିବା କୂଆ ପରି, ଯାହାର ଜମି ଫାଟିଯାଇଛି, ଚାରିପାଖରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ପାତ୍ର ରହିଛି, ଜଳ ଶୁଉଁଯାଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା ଭୂମିକୁ ଲୁଟିଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଧନୁ ପରି, ଯାହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାୟକ ଟାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାଣରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡିଛି ଏବଂ ତାର ତଣ୍ଡ ଚିରିଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ଯୁବତୀ ପରି, ଯାହାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସାଧାରଣ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଛାଡି ଦେଇଛି, ତାଙ୍କର ଭୂଷଣ ଚାଲିଯାଇଛି, ତିନି ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ପରି, ଯାହାର ଜଳ ଶୁଉଁଯାଇଛି, ଅନେକ ବଡ଼ ମାଛ ଏବଂ କଚ୍ଛପ ରହିଛି, ତାର ତୀର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି ଏବଂ ପଦ୍ମ ନାସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ଶୋକାକୁଳ ଅନାଳଙ୍କିତ ନାରୀ ପରି, ଯାହାର ଦେହ ଶୋକରେ ଜଳିଯାଇଛି, ତାକୁ ଅଙ୍ଗରାଗ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ତିନି ଭୂଷଣ ବିନା ଅଛନ୍ତି। ଏହା ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମেঘ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ନୀଳ ମେଘରେ ଆଲୋକ ଠାକିଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କର ପ୍ରଶସ୍ତ ପୁତ୍ର ଭରତ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଦଣ୍ଡାଇ ଚାରିଅଁଠି ଦେଖି, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, "କାହିଁକି ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଆଜି ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣାଯାଉଥିବା ଗାନ ଏବଂ ବାଦ୍ୟ ର ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ? ମଦ ଏବଂ ମାଲା ର ଗନ୍ଧ ଶୀତଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଧୂପ ଏବଂ ଅଗରୁ ଲକଡ଼ି ର ଗନ୍ଧ ଆଉ ଚାରିଅଁଠି ବିକି ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ନିଷ୍କାଷଣ ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥର ଶବ୍ଦ, ଅଶ୍ୱର ମୃଦୁ ହିଁହିଁ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ର ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଏବଂ ରଥ ର ଗଢ଼ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ରାମ ନାହିଁ, ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖ ରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସନ୍ଦଳ ଏବଂ ଅଗରୁ ଲକଡ଼ି ଏବଂ ତାଜା ମାଲା ରେ ଆଉ ଶୋଭିତ ହେଉନାହିଁ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଲା ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଆଉ ବାହାରକୁ ନିକସନ୍ତି ନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଆଉ ପାଳିତ ହେଉନାହିଁ, ଏହି ନଗର ରାମ ର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋର ଭାଇ ନାହିଁ, ଏହି ନଗରର ଚମକ ଚାଲିଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଆଉ ଜ୍ୱଳି ନାହିଁ, ଯେପରି ଖଣ୍ଡ ଚାରିଅଁଠି ଥିବା ରାତି ଆଲୋକିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। କେବେ ମୋର ଭାଇ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପରି ଫେରିବେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ରେ ମେଘ ଆସି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ? ଅୟୋଧ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାରେ ଆଉ ଯୁବକମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗର୍ବିତ ଚାଳ ରେ ଚାଲିବାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ଏପରି ଅନେକ ଭାବରେ କଥା କହି, ଭରତ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କର ରହିଥିବା ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ନାହିଁ, ଏକ ସିଂହ ବିନା ଗୁହା ପରି। ଭିତର ଶୋଭା ହୀନ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ଦିନ ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ଦେବମାନେ ଛାଡି ଦେଇଥିବା ପରି, ଶାନ୍ତିପରାୟଣ ଭରତ ଦୁଃଖ ରେ ଭାବି, ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିଲେ। ଏହି ଭାବରେ ମହାନ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଚଉଦ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ମାତାମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସାଇ ଦେଇ, ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ଆପଣମାନେକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ଏଠାରେ ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବି। ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମୋର ଶିକ୍ଷକ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପ୍ରତିକ୍ଷା କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଏହି ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ରାଜ୍ୟ ର ଶାସନ କରିବେ।" ଭରତଙ୍କର ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ଏକଦମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଭାଇପ୍ରତି ବାନ୍ଧବ୍ୟରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି କଥା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ। କିଏ ତୁମ ନିରନ୍ତର ସ୍ନେହପରାୟଣ, ଭାଇପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥିବା ତୁମକୁ ଅନୁମୋଦନ କରିବେ ନାହିଁ?" ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କର ଏହି ଏକମତି ଏବଂ ଭରତଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କଥା ଶୁଣି, ତିନି ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର ରଥ ଯୋଗ କର।" ଆନନ୍ଦ ମୁଖରେ, ତିନି ମାତାମାନେକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବନ୍ଦନା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥରେ ବସିଲେ। ତୀବ୍ର ରଥରେ ବସି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏବଂ ଭରତ, ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କଲେ। ପ୍ରଥମେ ବଶିଷ୍ଠ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ ସେନା, ହାତୀ, ଅଶ୍ୱ ଏବଂ ରଥ ରେ ଭର୍ତି, ଭରତଙ୍କ ସହ ଏବଂ ନଗରବାସୀମାନେ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭରତ, ନୀତିପରାୟଣ ଏବଂ ଭାଇପ୍ରତି ସ୍ନେହପରାୟଣ, ରଥରେ ଦଣ୍ଡାଇ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କଲେ, ରାମଙ୍କର ପଦୁକା ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି। ତିନି ଶୀଘ୍ର ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ରଥରୁ ଉତରି, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର ଭାଇ ମୋତେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ତ୍ୟାଗ କରି; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ ପଦୁକା ଏହି ରାଜ୍ୟ ର ମଙ୍ଗଳ ଭାର ବହନ କରେ।" ଭରତ ତ୍ୟାଗର ପଦୁକା ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "ଶୀଘ୍ର ଏହି ପବିତ୍ର ପଦୁକା ଉପରେ ଛତା ଧର; ଏହି ପଦୁକା ଏବଂ ମୋର ଶିକ୍ଷକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ଧର୍ମ ବସିଛି। ମୋର ଭାଇ ମୋତେ ଏହି ତ୍ୟାଗ ବନ୍ଧୁତ୍ୱରୁ ଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହାକୁ ରାଘବ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷିବି। ଶୀଘ୍ର ଏହି ପଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବି, ତେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପଦ ଦେଖିବି।" "ତାପରେ, ଭାର ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ, ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ମୋର ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦେଇ ମୋର ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କର ସେବାରେ ନିମନ୍ତିତ ହେବି। ଏହି ପଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇ, ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଇ, ମୁଁ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେବି।