ଏହି କାଳରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସେନା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି—ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଛି, ଘୋଡା, ରଥ, ଧ୍ୱଜା ସବୁ ନଷ୍ଟ, ନାୟକମାନେ ମୃତ, ଦୁଃଖରେ ଏହି ସେନା ଅପରାଧରେ ପଡିଛି। ସମୁଦ୍ରର ଝାଙ୍ଗା ତରଙ୍ଗ ପରି, ଯେଉଁଠି ତଳେ ହୁଁହୁଁ ଶବ୍ଦ ଥିଲା, ଏବେ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ କରି ଦେଇଛି, ତାହାର ଗୁଞ୍ଜନ ଶାନ୍ତ। ଏକ ଯଜ୍ଞ ଦେବଳ ପରି, ଯେଉଁଠି ପୂଜାରୀ ଏବଂ ସମ୍ଭାର ଅଛି, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଏଠି ନିରବତା ବ୍ୟାପିଛି। ଏକ ଗାଈ ପରି, ଯାହା ଗୋମାଉଁ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନୂଆ ଘାସ ଖୋଜିଁ ଘୁଞ୍ଚୁଛି, ଶୂଣ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ନାୟକ ଶୂଣ୍ୟତାରେ ତାକୁ ଛାଡି ଦେଇଛି। ଏକ ନୂଆ ମୁକୁତ ପରି, ଯାହାର ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମଣି ଭାଗ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ମୁକୁତ ଦିନା ରୂପରେ ଚମକୁଛି। ଏକ ତାରା ପରି, ଯାହା ଆକାଶରୁ ପଡିଯାଇଛି, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ବ୍ୟାପ୍ତି ହାରାଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ହାରି ଭୂମିରେ ଚାଲିଯାଇଛି। ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଲତା ପରି, ଯାହା ଶିଶିର ଶେଷରେ ଫୁଲ ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନ ରହିଥିଲା, ଏବେ ଏହି ଦୂତି ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି। ଆକାଶ ପରି, ଯାହା ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାଇଛି; ଏକ ସହର ପରି, ଯାହାର ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଶୂଣ୍ୟ ଓ ନିରବ। ଏକ ପାନ ମଞ୍ଚ ପରି, ଯାହା ଅପରିଷ୍କୃତ, ଭାଙ୍ଗା ଓ ଖାଲି ଦେଖିବାର ଦୂତି, ମଦ ପାନକାରୀ ଲୋକ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଏକ ଭଙ୍ଗା କୁଆଁ ପରି, ଯାହା ଭୂମି ଫାଟି ଓ ତଳିଗଲା, ଭାଙ୍ଗା ଦେଉଁ ରହିଛି, ଜଳ ଶେଷ, ବିନ୍ଦୁ ଭାଙ୍ଗା। ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ପରି, ଯାହା ଅତି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଟାଣିଯାଇଥିଲା, ଏବେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା କଟି ଭୂମିରେ ପଡିଛି, ତାହାର ତାର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି। ଏକ ଯୁବତୀ ପରି, ଯାହା ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର ଘୋଡ଼ା ସାରଥୀ ଦ୍ୱାରା ଛାଡି ଦିଆଯାଇଛି, ତାହାର ଭୂଷଣ ତ୍ୟାଗ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟ। ଏକ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ପରି, ଯାହାର ଜଳ ଶୁଷ୍କ, ମାଛ ଓ କାଚୁଆ ଅଛି, କିନାର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ତାହାର ପଦ୍ମ ନଷ୍ଟ। ଏକ ମହିଳା ପରି, ଦୁଃଖ ଓ ଅଭୂଷିତ, ଶୋକରେ ଶରୀର ଦଗ୍ଧ, ଉଙ୍ଗା ଦିଆଯିବା ନିଷିଦ୍ଧ, ଭୂଷଣ ନାହିଁ। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମେଘରେ ଢାକା ପ୍ରଭା ପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ମେଘ ଭିତରେ ଲୁଚିଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ବରତ, ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଏଠି କାହିଁକି ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସେଇ ଗମ୍ଭୀର ଓ ଉତ୍ସାହିତ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ?" ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଲା, ମଦ ଓ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ଅନ୍ଧିଆଯାଇଛି, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧ ଏବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭାସିନାହିଁ। ରଥର ଶବ୍ଦ, ଘୋଡାର ମୃଦୁ ହିଁସା, ମଦ ହାତୀର ନାଦ, ଏବଂ ବଡ଼ ରଥର ଗୁଞ୍ଜନ ଏହି ସହରରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ, କାରଣ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି। ରାମ ନାହିଁ, ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ନୂଆ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହେଉନାହିଁ। ପୁରୁଷମାନେ ଶୋଭା ମାଳା ପିନ୍ଧି ଉତ୍ସବ କରିବାକୁ ଯାଉନାହିଁ, ଏହି ସହର ରାମ ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ସବ ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚିତ, ମୋ ଭାଇ ଏଠି ନାହିଁ, ଏହି ସହରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅନ୍ଧିଆଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଚମକୁନାହିଁ, ଏକ ଅଙ୍ଗାର ତଳି ରାତି ପରି। "କେବେ ମୋ ଭାଇ ଫେରିବେ, ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପରି ଆସି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ମେଘ ଯେପରି ଶିତଳତା ଦେଇଥାଏ?" ଅୟୋଧ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟ ସଡ଼କ ଆରମ୍ଭରୁ ଯୁବକମାନେ, ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଗର୍ବ ଚାଲି ନାହିଁ। ଏପରି ଅନେକ ବିଧରେ କଥା କହି, ବରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ନାହିଁ, ସିଁହ ପରି ଖାଲି ଗୁହା। ବରତ ଦେଖିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହାରିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ ଦିନ ପରି, ଦେବତା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ନିଜ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଉତ୍ତମ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଚଉଦ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ, ବରତ ତାଙ୍କ ମାତାମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସାଇ ଦେଇ, ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ଏଠି ମୁଁ ରାଘବ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବି।" "ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ମୋ ଗୁରୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଅପେକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ସେ ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା।" ବରତଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ବରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ଏକଦମ ଉତ୍ତମ; ଏହି କଥା ଭାଇପ୍ରେମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଅତିଉଚିତ।" "କିଏ ତୁମେ ଭାଇଙ୍କୁ ସଦା ଭଲପାଇଥିବା, ଭାଇପ୍ରେମରେ ଅଟୁଟ, ଉତ୍ତମମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା, ଅନୁମୋଦନ କରିବେନାହିଁ?" ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମନୋରଞ୍ଜନୀୟ ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରୀ କଥା କହିବା ପରେ, ବରତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ରଥ ଯୋଗ କର।" ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁରେ, ବରତ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରି, ଶତୃଘ୍ନ ସହିତ ରଥରେ ଚଢିଲେ। ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢି, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ବରତ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦରେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଆଗରେ ବଶିଷ୍ଠ ନେତୃତ୍ୱରେ ବଡ଼ମାନେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗେ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥରେ ଭରି, ବରତଙ୍କ ଯାତ୍ରା ସହିତ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଚାଲିଗଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତ ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଭରି, ରଥରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଚାଲିବା କ୍ଷଣରେ ରାମଙ୍କ ଖଡ଼ାଉ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ। ପରେ ବରତ ଶୀଘ୍ର ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ପ୍ରବେଶ କରି, ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଉତରି, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।