ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପତାକା ପରି ଆନନ୍ଦ ଆଣିଥିଲେ। ଦଶରଥ ପୁନି ଏକ ପ୍ରଶଂସିତ ପ୍ରଜାର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ପରି ମାନ୍ୟତା ଲାଗିଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ବୀର, ଏବଂ ଜଗତର ଉତ୍ତମ କଲ୍ୟାଣରେ ନିମନ୍ତିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ରାମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପବିତ୍ର ଥିଲେ; ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ଚଳାଇବାରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେବାରେ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଛୁଆବେଳେ ଦୃଢ଼ ଭାଗ୍ୟରେ ଅତି ଆନୁରାଗୀ ଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସର୍ବଦା ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ, ଯାହା ଜଗତର ଆନନ୍ଦ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଶାରୀରିକ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ ପରି ଥିଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ବିନା ଶୋଇ ପାରିନଥିଲେ। ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଆସିଲେ ରାମଙ୍କ ସହ ଖାଇବା ବିନା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଖାଇନଥିଲେ; ରାଘବ ଶିକାର ପାଇଁ ଘୋଡା ଚଢ଼ିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧନୁଷ ନେଇ ପଛରେ ରାମଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରି ଚାଲିଥିଲେ। ଭରତ ପାଇଁ ଶତୃଘ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ଏହିପରି କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତିଚ୍ଛା ରଖିଥିଲେ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଚାରି ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟ ହେଇଥିଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଇଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଦୂରଦର୍ଶୀ ଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଆନନ୍ଦିତ ହେଇଥିଲେ; ସେମାନେ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ପିତାଙ୍କ ସେବାରେ ନିମନ୍ତିତ ଓ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ; ଏବେ ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ବିବାହ କ୍ରିୟା ବିଚାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହ ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତିଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ ଆସିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସହ କଥା କହିଲେ, "ଗାଧିପୁତ୍ର କୌଶିକଙ୍କ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ସୂଚନା କର।" ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ବାଟିକାର ଲୋକମାନେ ରାଜମହଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ଗୁରୁମାନେ ସହ ସଚେତନ ହେଲେ। ସହର୍ଷ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ବାହାରିଗଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଆନ୍ତି। ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ଓ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନ ମୁହଁରେ ଆର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ରାଜାଙ୍କ ଆର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶହର, ଖଜାନା, ଦେଶ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅବିଚଳ ଶ୍ରୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌଶିକ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଚର ଓ ପ୍ରତିପ୍ରତି ଶତ୍ରୁମାନେ ଅଧୀନ ହେଇଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ଜଣାଇଲେ। ଦେବ ଓ ମାନବ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ମିଳି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଜଣାଇଲେ, ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହ ଉଚିତ୍ ଭାବେ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ଉଲ୍ଲସିତ ହୃଦୟରେ ରାଜାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ଉଚିତ୍ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ ଦଶରଥ ରାଜା ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ କହିଲେ—"ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତି ପରି, ଅବାହାରେ ବର୍ଷା ପରି, ସନ୍ତାନ ନଥିବାକୁ ପୁଅ ଜନ୍ମ ପରି, ହାରାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ପୁନି ପ୍ରାପ୍ତି, ବଡ଼ ଧନ ପାଇବା ପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଛି। ଏହିପରି, ମହାତ୍ମା, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନକୁ ମୁଁ ଏହା ପରି ଗଣନା କରିଛି। ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ! ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା କଣ? ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଆପଣ ପୂଜ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଆପଣ ଆସିଛନ୍ତି। ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ ହେଲା, ଜୀବନ ଉତ୍ତମ ହେଲା। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁକ୍ତ ଦେଖି ଆଜି ମୋ ରାତି ଶୁଭ ହେଲା। ଏକ ସମୟରେ ଆପଣ ରାଜର୍ଷି ଥିଲେ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତି ଲାଗିଥିଲା। ଏବେ ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ମୋର ବହୁ ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ। ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ଘଟଣା। ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ଆପଣ କିପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି ଜଣାନ୍ତୁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କୃପା ଚାହେଁ, ଆପଣଙ୍କ କାମେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ। ଆପଣ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଅଟୁଟ ରହି ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କହିବାରେ ଦ୍ୱିଧା କରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏଜେଣ୍ଟ, ତଥାପି ଆପଣ ମୋର ଦିବ୍ୟ ରକ୍ଷକ। ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଇଛି।" ଏହି ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନମ୍ର ଭାବରେ କହିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଏକୋଣେଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳ କାଣ୍ଡର ଏଠାରେ ଏକୋଣେଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମୂଳିକ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ତାଙ୍କ କେଶ ଖଡ଼ିଉଠିଲା। ସେ କହିଲେ, "ଏପରି ଆଚରଣ କେବଳ ଆପଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏ ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟ କାହାରି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶର ଜନ୍ମ ଓ ବସିଷ୍ଠ ନାମ ଧାରଣ କରିଥିବା ଆପଣ। ମୋ ହୃଦୟରେ ଯାହା ଆଛି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି, ଆପଣ ଏହା ସଫଳ କରିବେ; ଆପଣ ଦିଅ ଶପଥ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ରହିବେ।