ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ବିରାଟ ଦୁଃଖ ଓ ବିନାଶର ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ପରେ, ଏହି ସମୟର ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ତ୍ୟାଗ ଅଗ୍ନିର ପରି ଦେଖାଯାଏ—ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଜ୍ୱଳମାନ, କିନ୍ତୁ ଧୂଆଁ ନାହିଁ, ଅନ୍ତିମ ହୋମ ପରେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକାର। ଏକ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେନାର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତ୍ର, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ବ୍ୟାନର ଭଙ୍ଗ; ନାୟକମାନେ ନିପାତିତ ଓ ବିପଦ୍ରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏକ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ, ଯାହା ଫେନା ଓ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ସାହିତ, ଏବେ ପବନରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ତାହାର ରୋର ଶମିତ। ଏକ ବିଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ, ଯାହା ପୂଜାରୀ ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଯାଇଛନ୍ତି, ବିରାଟ ସୋମ ଯଜ୍ଞ ପରେ ନିର୍ବିକାର ଓ ଶୂନ୍ୟ। ଏକ ଗାଈ, ଯାହା ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଚରାଗାହ ଖୋଜି ଭ୍ରମଣ କରୁଛି, ଅଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ନାୟକ ଗାଈ ପାଇଁ ଆଶା କରୁଛି। ଏକ ନୂତନ ମୁକୁତ ମାଳା, ଯାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ଦ୍ୱୀପ୍ତି ରଖିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ପରି ଚମକୁଛି। ଏକ ତାରା ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ତାହାର ଦ୍ୱୀପ୍ତି ଓ ବିସ୍ତୃତି ଅପସାରି, ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ହରାଇ ଭୂମିକୁ ତଳେ ଗିରିଛି। ଏକ ଅଳକା ବନଲତା, ଯାହା ବସନ୍ତ ଶେଷରେ ଫୁଲ ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିଲା, ଏବେ ତ୍ୱରିତ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି, ଶୁଷ୍କ ଓ ନିର୍ବଳ। ଏକ ଆକାଶ, ମେଘରେ ଆବୃତ; ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଚୁପିଛି; ଏକ ସହର, ଯାହାର ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ବିକାର। ଏକ ପାନ ଭୂମି, ଯାହା ଅସଫା ଓ ଭଙ୍ଗି ଚାମ୍ପା ଦେଖାଯାଏ, ମଦ ପାନକାରୀ ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି। ଏକ ଭଙ୍ଗି ଅଉଁଜା, ମାଟି ଫାଟି ଓ ଅପସାରି, ଭଙ୍ଗି ଭାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ଜଳ ଶେଷ ଓ ତଳକୁ ଗିରିଛି। ଏକ ବଡ଼ ଧନୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଟାଣି ଗଠିତ, କିନ୍ତୁ ବାଣରେ କାଟି ଭୂମିକୁ ତଳେ ପଡ଼ିଛି, ତାହାର ତାର ଛିଁଡ଼ିଗଲା। ଏକ ଯୁବତୀ, ଯୁଦ୍ଧ ରଣରେ ଶୂର ବାହୁପରି ତ୍ୟାଗିତ, ତାହାର ଭୂଷଣ ଚାଲିଯାଇଛି, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟ। ଏକ ବଡ଼ ଜଳାଶୟ, ଜଳ ଶୁଷ୍କ, ମାଛ ଓ କୁମିର ଭରି, କିନ୍ତୁ ତଟ ଭଙ୍ଗି ଓ କମଳ ଶେଷ। ଏକ ନାରୀ, ଦୁଃଖରେ ଅନାଳଙ୍କୃତ, ଦେହ ଶୋକରେ ଜଳି, ଉଙ୍ଗୁନ ଓ ଭୂଷଣ ନିଷିଦ୍ଧ। ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଘନ ମେଘରେ ଆବୃତ, ନୀଳ ମେଘରେ ଲୁଚିଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିରାଟ ବରତ, ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଉଡ଼ି, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—"କାହିଁକି ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଗାନ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ? ମଦ ଓ ମାଳାର ଗନ୍ଧ ଶୁଷ୍କ, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧ ଚାଲିଯାଇଛି। ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀର ଶବ୍ଦ ଏବେ ନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ପରେ। ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖରେ, ଅଲୋ, ଚନ୍ଦନ ଓ ନୂତନ ମାଳା ଦେହରେ ଲଗାନାହିଁ। ପୁରୁଷମାନେ ଶୋଭାମୟ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଅନ୍ଦାର ଦିନେ ତ୍ୟାଗିଛନ୍ତି; ଉତ୍ସବ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଭାଇ ଚାଲିଯାଇଥିବାରୁ ଏହି ସହରର ଦ୍ୱୀପ୍ତି ଚାଲିଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଭସ୍ମ ରାତିର ପରି ଅନ୍ଧାର। କେବେ ମୋ ଭାଇ ଉତ୍ସବ ପରି ଫେରିବେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ମେଘ ଆସିବା ପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଖୁସି ଦେବେ?" ଅୟୋଧ୍ୟାର ପ୍ରଧାନ ରାସ୍ତା ଏବେ ଯୁବକମାନେ ଶୋଭାମୟ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି ଗର୍ବିତ ଚାଳରେ ଚାଲୁନାହିଁ। ଏଭଳି ଅନେକ ଭାବରେ କଥା କହି, ବରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ରାଜା ନାହିଁ, ଏକ ସିଂହ ତ୍ୟାଗିତ ଗୁହା ପରି। ତାପରେ, ଅନ୍ତଃପୁର ଅନ୍ଧାର ଓ ଦ୍ୱୀପ୍ତିହୀନ ଦେଖି, ଦିନ ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ଦେବମାନେ ତ୍ୟାଗିଛନ୍ତି, ଦୃଢ଼ ବରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଗ୍ଲୋରିଅସ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଚଉଦ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଉଛି। ତାପରେ, ବରତ ତାଙ୍କ ମାତାମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସାଇ ଦେଇ, ଦୃଢ଼ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ପାଖରେ କହିଲେ—"ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯାଉଛି; ଆଜି ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ସେଠାରେ, ରାଘବ ନାହିଁ, ମୋ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବି। ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ, ମୋ ଶିକ୍ଷକ ଅରଣ୍ୟରେ; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ସେ ମହାନ ଓ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ରାଜା।" ବରତଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ମାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ବରତ, ସେଠି ଏକାଉଁ ସ୍ତୁତିୟ; ଭାଇ ପ୍ରେମରୁ ଜନ୍ମିତ ଏହି ଉଚିତ ଶବ୍ଦ। କିଏ ତୁମେ ପ୍ରଶଂସା କରିବେ ନାହିଁ, ନିତ୍ୟ ଜନ୍ମାନ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନୁଗତ, ଭାଇ ପ୍ରେମରେ ଦୃଢ଼, ଉଚିତ ପଥରେ ଚାଲୁଛ।" ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଥିବା ଏହି ଆନନ୍ଦ ଓ ଚିତ୍ତଉଚିତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବରତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ରଥ ଯୋଗ କର।" ଆନନ୍ଦ ମୁଖରେ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବରତ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ରଥ ଚଢ଼ିଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ଓ ବରତ, ଦୁଇଁଜଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦରେ ଶୀଘ୍ର ରଥ ଚଢ଼ି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଘିରି ଯାତ୍ରା କଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ, ବସିଷ୍ଠ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରି, ବରତଙ୍କ ପଛେ ଯାଇଲେ, ସହରବାସୀମାନେ ସହିତ। ବରତ, ନୀତିବାନ୍ ଓ ଭାଇ ପ୍ରେମରେ ଦୃଢ଼, ଚିତ୍ତରେ ଦୁଃଖ ନେଇ, ରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡି ଚାପି, ରାମଙ୍କ ପଦୁକା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି ଶୀଘ୍ର ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।