ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଦୁଃଖ ଓ ବିରାହ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଅନୁଭୂତି ଭରା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଶୋକାକୁଳ ନଗରୀର ଦୃଶ୍ୟ ନେଇଛି—ଏହା ପ୍ରାୟ ଏକ ପହାଡ଼ ଝରଣା ପରି, ଯାହାରେ ଜଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇଛି; ଅର୍ଥାତ୍ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମାଛ ଓ ମଗର ମାନେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଝରଣା ଶୁଷ୍କ ଓ ଅସ୍ଥିର। ଏହି ଦୁଃଖ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ପରି, ଯାହା ସୁନା ଆଭା ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଧୂଆଁ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ତଳ ହୋଇ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ସେ ଏକ ରଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିନଷ୍ଟ ସେନା ପରି, ଯାହାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଭଙ୍ଗ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଧ୍ୱଜ ନଷ୍ଟ, ବୀରମାନେ ପତିତ ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ଗଭୀର ସାଗର ତରଙ୍ଗ ପରି, କେବଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ତାହାର ଗୁଞ୍ଜଣ ନିରବ। ଏକ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ପରି, ଯାହା ପୁରୋହିତ ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ବିହୀନ, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ପରେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଏକ ଦୁଃଖିତ ଗାଈ ପରି, ଯାହା ଝୁଣ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବଳ ଓ ଚାରା ପାଇଁ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି, ନେତା ବଳଦ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ। ଏକ ନୂତନ ମୁକୁତ ପରି, ଯାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଛି, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଆଭା ଅନ୍ୟ ମଣିମାନେ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ। ଏକ ତାରା ପରି, ଯାହା ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ତାହାର ଆଭା ଓ ବିସ୍ତୃତି ଅନ୍ତର୍ଧାନ, ଏକ ଅର୍ଜନ ହାରାଇ ଭୂମିକୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଇଛି। ଏକ ଅଳ୍ପଶ୍ରାନ୍ତ ଲତା ପରି, ଯାହା ଫୁଲ ଓ ମଧୁମକୁ ଗୁଞ୍ଜଣ ଦେଉଥିଲା, ବନ୍ଦିଆଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଜଳି ଶୁଷ୍କ ଓ ନିର୍ବଳ। ଏକ ଆକାଶ ପରି, ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଦିଆଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଅନ୍ତର୍ଧାନ; ଏକ ନଗର ପରି, ଯାହାର ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ନିରବ। ଏକ ପାନ ଭୂମି ପରି, ଯାହାର କପ ଭଙ୍ଗି ଓ ଖାଲି, ଗୁଣ୍ଡମାନେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଏକ ଭଙ୍ଗା ପୁଆଁ ପରି, ମାଟି ଫାଟି ଓ ବିଲିନ, ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅବରୁଦ୍ଧ, ଜଳ ଶୁଷ୍କ, ଅପତିତ। ଏକ ବିଶାଳ ଧନୁଷ ପରି, ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଟାଣିଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା କଟି ତଳେ ପଡ଼ିଯାଇଛି। ଏକ ଯୁବତୀ ପରି, ଯାହା ଅଚାନକ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ଅଳଙ୍କାର ଫେଙ୍ଗି ଦିଆଯାଇଛି, ଦୁଃଖ ଓ ନିର୍ବଳ। ଏକ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ପରି, ଯାହାର ଜଳ ଶୁଷ୍କ, ମାଛ ଓ କାଚୁଆ ଅନ୍ତର୍ଧାନ, ତଟ ଭଙ୍ଗି ଓ ଫୁଲ ନାହିଁ। ଏକ ଦୁଃଖିତ ନାରୀ ପରି, ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ, ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଜଳିଯାଇଛି, ଉତ୍ତମ ଅଙ୍ଗରାଗ ବନ୍ଦ, ଅଲଙ୍କାର ନାହିଁ। ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ପରି, ବର୍ଷା ଋତୁର ନୀଳ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିରାତ୍ ଭରତ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ରଥୀକୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ—“ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ତାଳର ଗଭୀର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ, ଯେପରି ଆଗରୁ ହୁଏ। ମଦ ଓ ମାଳାର ଗନ୍ଧ ଅବଶିଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁ ଲତାର ଘ୍ରାଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନାହିଁ।