ସାରଥିଙ୍କୁ ଦେଖି ଭରତ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ; ଦେହର ଆକୃତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଆଛି, ସବୁ ଶବ୍ଦ ନିରବ।” ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଏକ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି ଘୋଷିତ ହେଲା। ତାପରେ, ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ ଗଞ୍ଜନ୍ତି ଧ୍ୱନି ଥିବା ରଥରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇ, ମହାନ୍ୟସୀ ଭରତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବାଘୁମାରା ଓ ଗୃଧ୍ର ରହିଛନ୍ତି, ହାତୀ ଓ ମାନବରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ସହର ଅନ୍ଧକାର, ଅନ୍ୟକାଳର ଚଞ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ନିରାଶାର ମେଘରାତ୍ରି ପରି ଲାଗୁଛି। ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶତୃ ରାହୁଙ୍କ ଆଗମନରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ। ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଝରଣା ଜଳ ନାହିଁ, ପକ୍ଷୀ ଚାଲିଯାଇଛି, ମାଛ, ଘରିଆଳ, କୁମ୍ଭୀର ଲୁଚିଯାଇଛି, ଶୋଷଣରେ ଏହା ଶୁଷ୍କ ଓ ନିର୍ଜୀବ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ସହର ଏକ ହୋମାଗ୍ନି ପରି, ଯାହାର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଜ୍ୱାଳା ଅଛି କିନ୍ତୁ ଧୂଆଁ ନାହିଁ, ଆହୁତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଯେପରି ଉଠି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସେନା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ପତାକା ଧ୍ୱଂସ, ଶୂରବୀର ନିହତ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ସହର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଫେନ ଓ ଧ୍ୱନି ଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ ଶାନ୍ତ ବାତାସରେ ନିରବ। ଏହା ଏକ ଯଜ୍ଞବେଦୀ ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ ପୁରୋହିତ ଓ ବିଭୂଷିତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ପରେ ନିରବ। ଏହି ସହର ଏକ ଗାଈ ପରି, ଯିଏ ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ, ନୂତନ ଘାସ ଖୋଜୁଛି, ବୃଷଭ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛି, ନେତାଙ୍କ ଅଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଭୋଗୁଛି। ଏହି ସହର ଏକ ନୂତନ ମୁକ୍ତାମାଳା ପରି, ଯାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଣିକ୍ୟ ଛିଡ଼ିଯାଇଛି, ତଥାପି ତାହାର ଅନ୍ୟ ମାଣିକ୍ୟ ରବିକିରଣ ପରି ଚମକୁଛି। ଏହା ଗଗନରୁ ହଠାତ୍ ପତିତ ତାରା ପରି, ଯାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ବିସ୍ତୃତି ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ଶ୍ରେୟସ୍ ହାରାଇ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ସହର ଏକ ଲତା ପରି, ଯାହା ବସନ୍ତ ପରେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ମଧୁପ ଗୁଞ୍ଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୃତ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ଶୁଷ୍କ ଓ ନିର୍ବଳ। ଏହି ସହର ମେଘାବୃତ ଆକାଶ ପରି, ଚନ୍ଦ୍ର ତାରା ଲୁଚିଯାଇଛି; ଏକ ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ନିରବ। ଏହି ସହର ଏକ ମଦିରା ଭୂମି ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟଦିନ ଆନନ୍ଦ ଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅସଫା ଓ ଖାଲି ପାତ୍ର ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦକାରୀ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ସହର ଏକ ଭସ୍ମୀଭୂତ କୂଆଁ ପରି, ମାଟି ଫାଟିଯାଇଛି, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାତ୍ର ଚାରିପାଖରେ, ଜଳ ଶେଷ, ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି। ଏହି ସହର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ପରି, ଯାହା ଟାଣି ଧରାଯାଇଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ ତୀର ଦ୍ୱାରା କାଟି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ତାର ଛିଡ଼ିଯାଇଛି। ଏହି ସହର ଏକ ଯୁବତୀ ପରି, ଯାହା ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର ବୀର ଘୋଡ଼ାଚାଳକ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛି, ତାର ଅଳଙ୍କାର ପଡ଼ିଯାଇଛି, ନିର୍ବଳ ଓ ଅସାହାୟ। ଏହି ସହର ଏକ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ପରି, ଯାହାର ଜଳ ଶୁଷ୍କ, ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛ ଓ କୁମ୍ଭୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତଥାପି କୂଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ପଦ୍ମ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ସହର ଏକ ନାରୀ ପରି, ଯିଏ ଶୋକାକୁଳ, ଅଲଙ୍କାର ବିହୀନ, ଦୁଃଖର ଆଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ଅଙ୍ଗରେ ଚନ୍ଦନ ନାହିଁ। ଏହି ସହର ବର୍ଷାର ମେଘରେ ଲୁଚିଯାଇଥିବା ସୂର୍ୟର ଆଲୋକ ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଘନ ନୀଳ ମେଘ ଆଲୋକ ଢାକି ଦେଇଛି। ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “କାହିଁକି ଏହି ସହରରେ ପୂର୍ବର ମତେ ଗମ୍ଭୀର ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ? ମଦ ଓ ମାଳାର ଗନ୍ଧ ମ୍ଲାନ, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧ ଚାରିପାଖରେ ନାହିଁ। ଏହି ସହରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଧ୍ୱନି, ଘୋଡ଼ାର ମୃଦୁ ହିନ୍ନା, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ତ୍ରୁମ୍ପେଟ୍, ଓ ରଥର ଗଢ଼ା ଧ୍ୱନି ରାମଙ୍କ ବନବାସ ପରେ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ। ରାମ ଚାଲିଯିବାରୁ ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ତାଜା ମାଳା ଧରି ଅଳଙ୍କାର କରୁନାହାନ୍ତି। ପୁରୁଷମାନେ ମଧୁର ମାଳା ପିନ୍ଧି ମଜା କରିବାକୁ ବାହାରୁନାହାନ୍ତି, ଏହି ସହର ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଉତ୍ସବ ମନାଉନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଏହି ସହରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଚାଲିଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଏହିପରି ଅନ୍ଧାର ରାତି ପରି, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଭସ୍ମ ଅଛି, ଆଲୋକ ନାହିଁ। କେବେ ମୋ ଭାଇ ଏହି ସହରକୁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପରି ଫେରିବେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ମେଘ ଆସି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିତଳତା ଦେଇଥାଏ? ଏବେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ବଡ଼ ବଡ଼ ସଡ଼କରେ ଯୁବକମାନେ ଶୋଭିତ ଭାବେ ଚାଲିବା, ତାଙ୍କର ଭୂଷା ଓ ଗର୍ବିତ ଚାଳ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ। ଏପରି ଅନେକ କଥା କହି, ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏବେ ରାଜା ନାହାନ୍ତି, ଏକ ସିଂହ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା ଗୁହା ପରି। ତାପରେ, ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାଥିବା ଦିନ ପରି, ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି; ନିଜେ ନିୟମିତ ଭରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ମାତୃମାନେକୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ସହିବି। କାରଣ, ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମୋ ଗୁରୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ସେ ମହାନ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଭରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଶଂସାନୀୟ; ତୁମର ଏହି ଭାଇପ୍ରେମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଥା ତୁମ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ।