ଭଲ ପରିଚୟ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ କଥାରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛି— ଭାରତ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏହି ମନୋହର ଓ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରୁ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆଉଥରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଉପରେ ପଡ଼ିଲା । ଏହି ସମୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ପିତା ଓ ଭାଇ ନଥିବାର ଦୁଃଖରେ ଭାରତ ଅତିବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସାରଥି, ଦେଖ, ଆୟୋଧ୍ୟା ବିନାଶ ହୋଇଯାଇଛି, ଏଠେ ଆଗର ଭଳି ଚମକ ନାହିଁ; ଏଠା ଅକାର, ନିରାନନ୍ଦ, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବିକ୍ଷୋବ ହୋଇଯାଇଛି ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଗଭୀର ଧ୍ୱନି ଓ ରମ୍ୟ ରଥ ଉପରେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭାରତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ଦେଖିଲେ, ଆୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ଉଲୁକ ଓ ଗୃଧ୍ରମାନେ ବସିଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୁଃଖିତ ସ୍ଥାନରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ରାତିର ଭଳି ମନ୍ଦ ଆଲୋକ ରହିଛି । ତାଙ୍କର ଭାବନାରେ ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯାହା ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ; ଏହି ସହର ଏକ ଶୋଭାମୟା ନାରୀ ପରି ଲାଗୁଛି, ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣରେ ଦୁଃଖିତ । ଭାରତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ ଏକ ଶୁଷ୍କ ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ନଦୀ ପରି, ଯେଉଁଠି ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନ୍ୟଠାରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମାଛ, ଘରିଆଳ ଓ ମଗର ଲୁଚିଯାଇଛି, ଏବଂ ଜଳ ସ୍ରୋତ ଅତି କମ୍ । ଏହି ସହର ଏକ ଆହୁତି ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ପରି, ଯାହାର ଧୂଆଁ ନାହିଁ, ଅଲ୍ପ ଅଗ୍ନି ଶେଷ ଅଛି । ଏହା ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚର ବିନାଶ ପରି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ପତାକା ଅପହୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ବୀରମାନେ ନିପାତିତ । ଭାରତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏକ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଗର୍ଜନ ଅବସାନ ହୋଇଯାଇଛି । ଏହା ଏକ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିବା ବେଦୀ ପରି, ଯେଉଁଠି ପୁରୋହିତ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ନାହିଁ । ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଦୁଃଖିତ ଗାଈ ପରି, ଯିଏ ନେତା ବଳଦ୍ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ନୂତନ ଘାସ ଖୋଜୁଛି । ଏହା ଏକ ମୁକ୍ତାମାଳା ପରି, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ ମୁକ୍ତା ଖୋଇଯାଇଛି, କିମ୍ବା ଆକାଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି, ଯାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଯାଇଛି । ସେ ଆଉ ଦେଖିଲେ ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଶୁଷ୍କ ଲତା ପରି, ଯାହା ଫୁଲ ଛାଡ଼ି ଝୁଲିଯାଇଛି; ଏହି ସହର ଏକ ମେଘାବୃତ ଆକାଶ ପରି, ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାଇଛି; ବଜାର ବନ୍ଦ, ପଢ଼ାଘର ନିରବ । ଏଠି ଏକ ତ୍ୟାଗିତ ପାନଗୃହ ପରି, ଅସଫା ଓ ଖାଲି ମଦପାତ୍ର ଛିଟିଯାଇଛି । ଏହା ଏକ ଧ୍ଵଂସ ହୋଇଥିବା କୂଆ ପରି, ମାଟି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ପାଣି ଶେଷ । ଏହି ସହର ଏକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଧନୁଷ ପରି, ତାର ଛିଡ଼ିଯାଇଛି, ଯୋଦ୍ଧା ତ୍ୟାଗିଯାଇଛି । ଏହା ଏକ ଅସହାୟ ଯୁବତୀ ପରି, ଯିଏ ଯୋଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି । ଏହା ଏକ ଶୁଷ୍କ ଜଳାଶୟ ପରି, ଯେଉଁଠି ମାଛ ଓ କୁମ୍ଭୀର ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜଳ ନାହିଁ, ପଦ୍ମ ଶୂନ୍ୟ । ଏହି ସହର ଏକ ଦୁଃଖିତ ନାରୀ ପରି, ଯିଏ ଶୋକରେ ଅନ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗାର ବିନା ଅଛନ୍ତି । ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବର୍ଷାକାଳୀନ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି । ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଭାରତ ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସାରଥି, ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଆଗର ଭଳି ଗଭୀର ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନି କାହିଁକି ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ? ମଦ ଓ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ମନେ ହୁଏ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି; ଧୂପ ଓ ଅଗୁରୁର ଗନ୍ଧ ଅନ୍ୟଦିନ ଭଳି ଚାରିପଟେ ଭାସିଯାଉନାହିଁ । ଆଗର ଭଳି ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମଦ ମାତା ହାତୀର ଧ୍ୱନି ଏହି ସହରରେ ରହିଲାନାହିଁ, କାରଣ ଆଜି ରାମ ନାହାନ୍ତି । ରାମ ନଥିବାରେ ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ଅତିମୂଲ୍ୟ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ ତରୁଣ ମାଳା ପିନ୍ଧନ୍ତି ନାହିଁ । ପୁରୁଷମାନେ ମନୋହର ମାଳା ପିନ୍ଧି ହେଉଥିବା ସଂଗେ ସଂଗେ ମହୋତ୍ସବ କରିବାକୁ ଯାଉନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହି ସହର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ । ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏହି ସହରର ଶୋଭା ଚାଲିଯାଇଛି; ଯେପରି ରାତିରେ କେବଳ ଖାକ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ଆଲୋକ ନାହିଁ । କେବେ ମୋ ଭାଇ ଏହି ସହରକୁ ଏମିତି ଉତ୍ସବର ଭଳି ଫେରିବେ, ଯେପରି ବର୍ଷାରେ ମେଘ ଶୀତ ଦେଇ ଦେଉଥାଏ?” ଭାରତ ଦେଖିଲେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାରେ ଆଗର ଭଳି ଯୁବକମାନେ ଶୋଭାମୟ ଭୂଷା ଧରି ଚାଲିନାହାନ୍ତି । ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖର କଥା କହି, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଏବେ ସିଂହ ବିହୀନ ଗୁହା ପରି ଶୂନ୍ୟ । ତାହାପରେ ଭାରତ ଦେଖିଲେ ଅନ୍ତଃପୁର ଅନ୍ୟଦିନ ଭଳି ଚମକୁନାହିଁ, ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିହୀନ ଦିନ ପରି ଅନ୍ଧକାର; ଦେବତାମାନେ ତ୍ୟାଗିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ତିନି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ । ଏହିପରେ ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାଆମାନେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ବସାଇଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ । ଏଠାରେ ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବି । କାରଣ, ରାଜା ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ମୋ ଗୁରୁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଫେରି ଆସି ରାଜ୍ୟ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ସେ ମହାନ ଓ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ରାଜା ।” ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ।