ବର୍ଣ୍ୟିତ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହ ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରଥମେ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ନଦୀ ତରଙ୍ଗମୟ ଓ ଶୋଭାମୟ ଥିଲା। ପରେ ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ଜଳର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ। ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏହି ଜଳମୟ ଶୋଭା ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି ସେମାନେ ଶ୍ରଙ୍ଗିବେର ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଏଠାରୁ ଏକବାର ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ଭାରତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି ସେଠି ପିତା ଓ ଭାଇ ନଥିବାର ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦ୍ରିତ ହେଲେ। ଦୁଃଖରେ ତଳମାନ ଭାରତ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ଆୟୋଧ୍ୟା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏଠି ଆଗ ଚମକୁନାହିଁ। ଏହି ନଗର ଅକାର, ନିରାନନ୍ଦ, ଦୁଃଖିତ, ଶବ୍ଦ ନିର୍ବିକାର।” ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ଘୋଷଣା ପରେ, ଭାରତ ଗଭୀର ଧ୍ୱନି ଦେଇଥିବା ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଉଲ୍ଲୁ ଓ ଗୃଦ୍ଧ ରହୁଛନ୍ତି, ହାତୀ ଓ ମଣିଷ ରହିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ନଗର ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟତିତ, ରାତି ସମାନ ଶୋଭା ହୀନ। ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହର ଅତିକ୍ରମଣରେ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ, ତାହାପରି ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଜନକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଆତ୍ମୀୟ ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କିନ୍ତୁ ରାହୁର ଆଗମନରେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ। ସେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏକ ଶୁଷ୍କ ନଦୀ ପରି ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଜଳ ଅଳ୍ପ, ପକ୍ଷୀ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛି, ମାଛ, ଘରିଆଳ ଓ ମଗର ଲୁଚିଯାଇଛି, ଏହି ନଦୀର ଧାରା କ୍ଷୀଣ। ଏକ ହୋମାଗ୍ନି ପରି, ଯାହା ସୁବৰ্ণ ଶୋଭା ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଧୂଆଁ ନାହିଁ, ହୋମ ଶେଷ ପରେ ଜ୍ୱାଳା ନିମିତ୍ତରେ ନିଃଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଇଛି। ଏକ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧର ଦଳ ପରି, ଯାହାର କବଚ ଭଙ୍ଗ, ଘୋଡା, ରଥ, ପତାକା ନଷ୍ଟ, ଶୂରବୀର ମୃତ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛି। ଏକ ଉତ୍ତଳ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି, ଯାହା ଧ୍ୱନି ଦେଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବାୟୁର ଶାନ୍ତିରେ ନିର୍ବିକାର। ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ବେଦୀ ପରି, ଯାହା ପୁଜାରି ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ପରେ ନିର୍ବିକାର। ଏକ ଗାଈ ପରି, ଏକା ହୋଇଯାଇଛି, ଚରାଗାହ ଖୋଜି ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଛି, ନେତା ବଳ ଛାଡ଼ି ଦିଅଛି। ଏକ ନୂତନ ମୁକୁତ ଦାନା ପରି, ଅତି ରୂପବନ୍ତୀ ଦାନା ଛାଡ଼ି ଦିଅଛି, ସୂର୍ୟର କିରଣ ପରି ଚମକୁଛି। ଏକ ତାରା ପରି, ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ତାରାର ଚମକ ଓ ବିସ୍ତାର ହାରାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଲତା ପରି, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ମଧୁମକୁ ଧ୍ୱନି ଦେଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଅଳସ୍ତ, ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ। ଏକ ଆକାଶ ପରି, ମେଘରେ ଆଛାଦିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାଇଛି; ଏକ ନଗର, ଯାହାର ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଶୁନ୍ୟ। ଏକ ପାନ ଶ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ପରି, ଅସଫା ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଉଠା ଦେଉଠା କପ ପରି, ଉତ୍ସବ ଅନୁଷ୍ଠିତ ନାହିଁ। ଏକ ନଷ୍ଟ କୂଆ ପରି, ଭୂମି ଫାଟିଯାଇଛି, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାତ୍ର, ଜଳ ଶୁଷ୍କ, ଏବଂ ବିନ୍ଦ୍ରିତ। ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ପରି, ତାର ଭଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ଏକ ଯୁବତୀ ପରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂରବୀର ଘୋଡ଼ସାରଥୀ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ଅଳଙ୍କାର ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅସହାୟ। ଏକ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ପରି, ଜଳ ଶୁଷ୍କ, ମାଛ ଓ କଏଁ ଭର୍ତ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୂଳ ଭଙ୍ଗିଯାଇଛି, ପଦ୍ମ ନାହିଁ। ଏକ ମହିଳା ପରି, ଦୁଃଖିତ, ଅଳଙ୍କାର ହୀନ, ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଦଗ୍ଧ, ଉଙ୍ଗ ଓ ଅଳଙ୍କାର ବିନା। ଏକ ବର୍ଷା ମେଘରେ ଲୁଚିଯାଇଥିବା ସୂର୍ୟର ପ୍ରଭା ପରି, ନୀଳ ମେଘରେ ଲୁଚିଯାଇଛି। ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଭାରତ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, “କାହିଁକି ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଗଭୀର ଓ ମଧୁର ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁନିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ?” ସେ କହିଲେ, “ମଦ ଓ ମାଳାର ଗନ୍ଧ ଶୁଷ୍କ, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧ ଏବେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଅନାହିଁ। ରଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶବ୍ଦ, ଘୋଡ଼ାର ମୃଦୁ ହିହି, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ଉତ୍କଳ, ରଥର ଗଞ୍ଜଣା ଏବେ ଶୁନ୍ୟ, ଏହି ନଗରରେ ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ ପରେ। ରାମ ନାଥିବାରୁ ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ, ସନ୍ଦଳ, ଅଗରୁ, ନବ ମାଳା ପିନ୍ଧନାହିଁ। ଶୋଭାମୟ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଆରମ୍ଭ କରୁନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଅନାହିଁ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ନଗର ଦୁଃଖିତ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଭାଇ ସହ ଏହି ନଗରର ଚମକ ଚାଲିଯାଇଛି; ଆୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ଚମକୁନାହିଁ, ଯେପରି ରାତି ରେ ଲା ଅଙ୍ଗାର ଚମକୁନାହିଁ। କେବେ ମୋ ଭାଇ ଫେରିବେ, ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପରି, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକୁ ଶାନ୍ତ କରିବେ?” ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାରେ ଯୁବକମାନେ ଚମକୁଥିବା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଗର୍ବିତ ଚାଲିବା ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ। ଏପରି ଅନେକ ଭାବରେ କଥା କହି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ରାଜା ହୀନ, ଏକ ସିଂହ ଛାଡ଼ି ଦିଅଥିବା ଗୁହା ପରି। ଅନ୍ତଃପୁର ଚମକ ହୀନ ଦେଖି, ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ହୀନ ପରି, ଦେବତା ଛାଡ଼ି ଦିଅଥିବା ପରି, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଇ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ଘୋଷଣା ପରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାଆମାନେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ବସାଇ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ତଳମାନ ହୋଇ ଜେଷ୍ଠମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ସେଠି ମୁଁ ରାଘବ ହୀନ ଦୁଃଖ କଷ୍ଟ ସହିବି।” ଏହିଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପବିତ୍ର ଏପିକର ଅନନ୍ୟ ଚରିତ୍ର ରୂପେ।