ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ବିଶାଳ ସେନା ଚାରିଟି, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ନେଇ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ପରେ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ଜଳର ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଶୋଭାମୟ ଜଳର ନଦୀକୁ ସଙ୍ଗୀନୀମାନେ ସହିତ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେମାନେ ସେନା ସହିତ ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରାରୁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପୁନଃ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ବିହୀନ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଇ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରଥଚାଳକ, ଦେଖ! ଆୟୋଧ୍ୟା ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହା ଆର ଚମକୁନାହିଁ; ଏହା ଅକାର, ନିରାନନ୍ଦ, ଦୁଃଖିତ, ଏହାର ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।” ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ ଭରତ ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦର ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଲୁ, ଗୃଧ୍ର, ହାତୀ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ନଗର ଅନ୍ଧାର ଏବଂ ନିରାନନ୍ଦ ଥିଲା, ରାତିର ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଜନନୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଅପିଡିତ ହେଉଥିବା ଭଳି ଭାବ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଭରତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପମାରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିଲେ—ଏକ ଜଳ ନଦୀ ଯାହା ଶୋଷି ଯାଇଛି, ମାଛ, ଘୋରା, ମଗର ଲୁଚି ଯାଇଛି; ଏକ ହୋମାଗ୍ନି ଯାହା ବିନା ଧୂଆଁ ତ୍ୟାଗ ହୋଇଛି; ଏକ ବିଗ୍ରହରେ ବିନା ଅସ୍ତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି; ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ଲହରି ଯାହା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି; ଏକ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଯାହା ପୂଜାରୀ ବିନା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି; ଏକ ଗାଈ ଯାହା ବଳଦ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ ହୋଇଛି; ଏକ ମୁକୁତ ମାଳା ଯାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ଭାଗିଯାଇଛି; ଏକ ତାରା ଯାହା ଆକାଶରୁ ପତି ଯାଇଛି; ଏକ ଶୋଭିତ ଲତା ଯାହା ମୁଲା ଆଗୁନରେ ଜଳି ଯାଇଛି; ଏକ ଆକାଶ ଯାହା ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଯାଇଛି; ଏକ ବିନା ଶୁଧା ତ୍ୟାଗ ହୋଇଥିବା ପାନସାଳା; ଏକ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା କୂଆଁ; ଏକ ବଡ଼ ଧନୁ ଯାହା ତ୍ୟାଗ ହୋଇଛି; ଏକ ଯୁବତୀ ଯାହା ଯୋଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ ହୋଇଛି; ଏକ ବଡ଼ ଜଳାଶୟ ଯାହା ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି; ଏକ ଦୁଃଖିତ ନାରୀ ଯାହା ଅଳଙ୍କାର ବିନା ଅବସ୍ଥିତ; ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଯାହା ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଭରତ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, “କାହିଁକି ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଗଭୀର ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ? ମଦ ଓ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ଅଗର ଓ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧ ମିଳୁନାହିଁ। ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ଗଡ଼ିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, କାରଣ ରାମଙ୍କ ନିଷ୍କାସନ ହୋଇଛି। ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଅଲୋଇ, ଚନ୍ଦନ, ଅଗର ଓ ନବ ମାଳା ପିନ୍ଧିନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶୋଭିତ ମାଳା ପିନ୍ଧି ବାହାରୁ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଉପଲକ୍ଷେ ନଗର ଅନନ୍ଦ ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଗରର ଚମକ ଚାଲିଯାଇଛି; ଏହି ରାତି ଅଙ୍ଗାର ଦ୍ୱାରା ଚମକୁନାହିଁ। କେବେ ମୋ ଭାଇ ଉତ୍ସବ ଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକୁ ମେଘ ଶିତଳତା ଦେଇଥାଏ?” ଆୟୋଧ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା ଏବେ ଯୁବକମାନେ ଶୋଭିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଲଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଗର୍ବିତ ଚାଲିବାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ଏପରି ଅନେକ ଭାବରେ କଥା କହି, ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ରାଜା ବିନା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏକ ସିଂହ ବିନା ଗୁହା ଭଳି। ତାଲେ ଭିତର ଅନ୍ତଃପୁର ଚମକ ନିରାସ, ଦିନ ନିର୍ବାନ ଭଳି, ଦେବତା ବିନା, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ପକାଇଲେ। ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶ ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ମାତୃମାନେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ବସାଇ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ କଥା କହିଲେ।