ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ସୁଜନ ବର୍ଷଣ କରୁଥିବା ପରି, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଖୁସି ହୋଇ ସୁନ୍ଦର ଶୋଭିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଦୁକା ବର୍ଦ୍ଧାନ କଲେ, ଏହି ପାଦୁକା ଆୟୋଧ୍ୟାର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ନିଜେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ସେହି ପାଦୁକା ପରିଧାନ କରି, ମୋତେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଶାସନ ନିମିତ୍ତେ ଏହା ହସ୍ତାନ୍ତର କଲେ। ଏହିଭଳି ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଏବଂ ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ, ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି, ଏହି ଶୁଭ ପାଦୁକା ନେଇ। ମୋ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଉ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ, ଏହି କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେମିତି ଜଳ ସ୍ୱତଃ ଗଭୀର ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେହିପରି ଧର୍ମ ତୁମ ମନରେ ବସିଛି। ତୁମର ପିତା ଦଶରଥ ମହାବଳୀ ଏବଂ ଅମୃତ ସମାନ, କାରଣ ତୁମେ ଏପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର।" ଏହିଭଳି ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଭରତ ହାତ ଜୋଡି ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ବାଉଁ ଦିଗରୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଭରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ସେନା ଚାଲିଲା। ଏହି ଦଳ ଦେବୀୟ ଯମୁନା ନଦୀର ଶୋଭା ଦେଖିଲେ, ପରେ ଶୁଭ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳର ଗଙ୍ଗା ଦର୍ଶନ କଲେ। ସେମାନେ ସେହି ମନୋହର ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଅଟକାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଶ୍ରଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶ୍ରଙ୍ଗିବେରପୁରରୁ ଆଉଥରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏବେ, ଆୟୋଧ୍ୟା ନ ଥିବା ପିତା ଓ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କ ରଥିକୁ କହିଲେ, "ହେ ସାରଥି, ଦେଖ, ଆୟୋଧ୍ୟା ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏଉଁ ମନୋହର ଅଛିନାହିଁ; ଆକୃତିହୀନ, ଆନନ୍ଦ ହୀନ, ଦୁଃଖିତ, ଏହାର ସବୁ ଧ୍ୱନି ନିରବ।" ଏହିପରି ଭାବରେ ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ଅଟୁଟ ରଥରେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭରତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ—ଉଲୁକ ଓ ଗୃଧ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ ଓ ମଣିଷ ଥିବା ସତ୍ୱେ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ମୃଦୁ ଆଲୋକରେ ଢାକା, ରାତି ପରି ନିରାନନ୍ଦ ଆୟୋଧ୍ୟା। ରୋହିଣୀ ତାରା ଉଦିତ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହେବା ପରି, ଭରତ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୋଭା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁ ଆସି ଅନ୍ଧକାର କରିଦେଇଛି। ସେ ଦେଖିଲେ ଏହି ନଗର ଏକ ଶୁଷ୍କ ନଦୀ ପରି, ଯାହାର ଜଳ ଅତି କମ୍, ପକ୍ଷୀ ଚାଲିଯାଇଛି, ମାଛ ଓ ମଗର ଲୁଚିଯାଇଛି, ଏବଂ ତାହାର ଧାରା କ୍ଷୀଣ। ଏହି ନଗର ଏକ ହୋମାଗ୍ନି ପରି, ସୁନ୍ଦର ଧାରା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ହବି ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ସେନା ପରି, ଧ୍ୱଜ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭଙ୍ଗ, ନାୟକ ନିହତ, ଅଭାଗ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛି। ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଯେଉଁପରି ଅଗ୍ରାନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱନି ନିରବ, ଏହି ନଗର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଶାନ୍ତ। ଏହି ନଗର ଏକ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ପରି, ଯାହାକୁ ସବୁ ପୁରୋହିତ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହୋଇ ନିରବ ଅଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ଦୁଃଖିତ ଗାଈ ପରି, ହରିତ ଘାସ ଦେଖିବାକୁ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି, ବୃଷ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛି, ନେତା ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ନୂତନ ମୁକ୍ତାମାଳା ପରି, ଯାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ଛିଡ଼ିଯାଇଛି, ମାଳା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ତାରା ପରି, ଆକାଶରୁ ଖସି ପଡ଼ିଛି, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ବିସ୍ତାର ହ୍ରାସ ପାଇଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ଲତା ପରି, ମଧୁମାସର ଶେଷରେ ଫୁଲ୍ରେ ଶୋଭିତ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଧ୍ୱନିରେ ମଧୁର, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦଗ୍ଧ, ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ଆକାଶପରି, ମେଘରେ ଢାକା, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଅଦୃଶ୍ୟ, ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ବେଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିରବ। ଏହି ନଗର ଏକ ପାନ ଶାଳା ପରି, ଅସଫା ଅଛି, ଭଙ୍ଗା ଓ ଖାଲି ପାନପାତ୍ର ଭରିଛି, ପାନକାରୀ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ନଗର ଏକ ଭଙ୍ଗା କୂଆ ପରି, ଭୂମି ଫାଟିଯାଇଛି, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାତ୍ର ଘେରିଛି, ଜଳ ଶେଷ ହୋଇ, ଚୁଆ ଭସିଯାଇଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ପରି, ତୀର ଦ୍ୱାରା କଟିଯାଇ, ଧାଗା ଛିଡ଼ିଯାଇଛି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ଯୁବତୀ ପରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର ବାହନ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛି, ଭୂଷଣ ଖସିଯାଇଛି, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟ। ଏହି ନଗର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଜଳାଶୟ ପରି, ଜଳ ଶୁଷ୍କ, ବଡ଼ ମାଛ ଓ କୁମ୍ଭୀର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ପାର୍ଶ୍ୱ ଭଙ୍ଗିଯାଇଛି, ପଦ୍ମ ନାସ୍ତ। ଏହି ନଗର ଏକ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଭୂଷିତ ନାରୀ ପରି, ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ, ଉନ୍ମାର୍ଜନ ବନ୍ଦ, ଭୂଷଣ ନାହିଁ। ଏହି ନଗର ଏକ ବର୍ଷାକାଳୀନ ମେଘରେ ଢାକା ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ପରି, ନୀଳ ମେଘ ଭିତରେ ଗୁପ୍ତ। ଏପରେ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସାରଥିକୁ କହିଲେ, “କାହିଁକି ଆଜି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ସେହି ପୂର୍ବବତ୍ ଗମ୍ଭୀର ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ? ମଦ ଓ ମାଳାର ଗନ୍ଧ କମିଯାଇଛି, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁ କାଠିର ସୁଗନ୍ଧ ଆଉ ଚାରିପାଖ ଭରିନାହିଁ। ରଥର ଧ୍ୱନି, ଘୋଡ଼ାର ନିମ୍ନ ହେଇଁ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ଘଂକାର, ଏବଂ ଗଡ଼ିର ଗଜ୍ଜନ ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, କାରଣ ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ହୋଇଛି। ଏବେ ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭରିତ, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ତାଜା ମାଳା ପିନ୍ଧିନାହାନ୍ତି।" ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଭରତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।