ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଘବଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ବସିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଦକ୍ଷତା ଓ ବଡ଼ ଉପଦେଶରେ ତିନି କହିଲେ — “ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆନନ୍ଦର ସହିତ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଶୋଭିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚପଲ ଦେଇଦିଅ, ଏହି ଚପଲ ତୁମର ଦେଖାଶୁଣାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଭଲ ହେବାକୁ ସହାୟକ ହେବ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚପଲ ଉପରେ ବସି, ଏହାକୁ ମୋ ଶାସନ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାରସାରେ ଦେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ବିରତ ହେଇଛି, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଚପଲ ନେଇ। ବରତଙ୍କର ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ — “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜଳ ଆପେ-ଆପେ ଗହିର ଗାଁରେ ଯାଏ, ଏପରି ଧର୍ମ ଏବଂ ଉତ୍ତମତା ତୁମରେ ବାସ କରେ। ତୁମର ପିତା ଦଶରଥ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧୁପରି, କାରଣ ତୁମେ ଏପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିରତ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ କଥା କହି, ବରତ ହାତ ଜୋଡି ତାଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ବେଳେବେଳେ ପରିକ୍ରମା କରି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବରତ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଚାରିଏପାଖ ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ବିଶାଳ ସେନା ବରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ତାହାର ତରଙ୍ଗ ସହିତ ଶୋଭିତ; ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତେ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରା ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରା ସହରରୁ, ସେମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପୁନଃ ଦେଖିଲେ। ଏବେ, ବରତ ଦେଖିଲେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପିତା ଓ ଭାଇ ବିନା ବିହୀନ, ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ; ଦୁଃଖରେ ତଳାପଡ଼ି, ତାଙ୍କର ସାରଥିକୁ କହିଲେ — “ସାରଥି, ଦେଖ! ଅୟୋଧ୍ୟା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହାର ଚମକ ନାହିଁ; ଅକାର, ନିରାନନ୍ଦ, ବିପ୍ଳବିତ, ଏହାର ଶବ୍ଦ ନିରବ।" ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତିରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ବରତ, ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଓ ରଣରବ ରଥରେ ବସି, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ — ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ଉଲୁ ଓ ଗୃଧ୍ରରେ ଭରିତ, ହାତୀ ଓ ଲୋକମାନେ ରହିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଥିବା, ଦୁଃଖ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ରାତିପରି। ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହରେ ପୀଡିତ ହେବାପରି, ବରତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତିନି ଚମକୁଥିବା ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ରାହୁର ଆଗମନରେ ଦୁଃଖିତ। ଏହା ଏକ ଜଳସ୍ରୋତ ପରି, ଅତି କ୍ଷୀଣ, ଅଳ୍ପ ଜଳ ଓ ବିକ୍ଷିପ୍ତ; ତାହାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଅତି ଉଷ୍ଣତାରେ ଭଗିଗଲେ, ମାଛ, ଘୋଡ଼ି, ମଗର ଲୁଚିଗଲେ, ଏବଂ ତାହାର ଧାରା କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ହୋମାଗ୍ନି ପରି, ସୁନ୍ଦର ତାପା, କିନ୍ତୁ ଧୂଆଁ ନାହିଁ, ଅନ୍ତିମ ଆହୁତି ପରେ ତାପ ଉଠିଯାଇଛି ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ଯୁଦ୍ଧର ସେନା ପରି, ତାଙ୍କର କବଚ ଭଙ୍ଗ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଧ୍ୱଜ ଧ୍ୱଂସ, ନାୟକମାନେ ନିପାତିତ, ଦୁଃଖରେ ଲିନ। ଏହା ଏକ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି, ପୂର୍ବରୁ ଫେନ ଓ ରବ ଥିଲା, ଏବେ ପବନରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଶବ୍ଦ ନିରବ। ଏହା ଏକ ବେଦୀ ପରି, ଯାହାକୁ ଅନେକ ରିତ୍ବିକ ଓ ଶୋଭିତ ଯଜ୍ଞ ବସ୍ତୁମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ନିରବ। ଏହା ଏକ ଗାଁରେ ଦୁଃଖିତ ଗାଈ ପରି, ନବ ଘାସ ଖୋଜି ବ୍ୟଥିତ, ବଳ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି, ଗାଈମାନେ ନେତା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି। ଏହା ଏକ ନୂତନ ମୁକୁତର ମଣି ତାର ପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚମକୁଥିବା ମଣି ଛାଡ଼ି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣପରି ଚମକୁଥିବା। ଏହା ଏକ ତାରା ପରି, ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଗଲା, ତାହାର ଚମକ ଓ ପ୍ରସାର ହାରାଇଛି, ଗୁଣ ହାରାଇ ପୃଥିବୀକୁ ତଳାପଡ଼ିଛି। ଏହା ଏକ ଶ୍ରୀବନ୍ତୀ ଲତା ପରି, ଶ୍ରୀବସନ୍ତ ଶେଷ ଫୁଲ ଓ ମଦିରା ମଧୁମକ୍ଷିକାର ରବରେ ଶୋଭିତ, ଏବେ ଉଷ୍ଣ ଅଗ୍ନିରେ କ୍ଷୟ ଓ ଶୀର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ଏକ ଆକାଶ ପରି, ମେଘରେ ଢାକା, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଗଲା; ଏକ ସହର, ନିଜ ମାର୍କେଟ ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିରବ। ଏହା ଏକ ପାନଗୃହ ପରି, ଅସଫା ଓ ଭାଙ୍ଗା ମଦ ପାତ୍ରରେ ଭରିତ, ମଦ ପିବା ଲୋକମାନେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଏହା ଏକ ଭଙ୍ଗା ପୁତି ପରି, ଭୂମି ଫାଟି ଓ ଅବସାନ, ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ର ଘେରା, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ, ଭୂମିକୁ ତଳାପଡ଼ିଛି। ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଧନୁ ପରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଟାଣିଯାଇ, ଏବେ ତୀରରେ କଟି, ଭୂମିକୁ ତଳାପଡ଼ିଛି, ତାର କଟିଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ଯୁବତୀ ପରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ସୂର୍ବିର ଘୋଡ଼ାବାହକ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଅଳଙ୍କାର ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଓ ଦୁର୍ବଳ। ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଝିଅ ପରି, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ, ଏହାର ତଟ ଭଙ୍ଗା, ମାଛ ଓ କଉଁଛି ଅନେକ, ମନ୍ଦିର ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଦୁଃଖିତ ନାରୀ ପରି, ଅଳଙ୍କାର ଶୂନ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଜଳିଗଲା, ଉଙ୍ଗା ଶୋଭିତ ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ପରି, ବର୍ଷା ଋତୁର ନୀଳ ମେଘରେ ଢାକା, ତାହା ମେଘର ଭିତରେ ଲୁଚିଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ, ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ର ବରତ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ତାଙ୍କର ସାରଥିକୁ କହିଲେ — “କାହିଁକି ଏ ଦିନ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଗଭୀର ଓ ରବିତ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ? ମଦ ଓ ମାଲାର ଗନ୍ଧ ଅନ୍ଧୁଆଁ, ଧୂପ ଓ ଅଗୁରୁର ଖୁସି ଏଠେ ଚାଲିଯାଇଛି। ଏଠି ଏବେ ରଥର ଶବ୍ଦ, ଘୋଡ଼ାର ମୃଦୁ ହ୍ରେଷ୍ଟ, ମଦିରା ହାତୀର ତୁଣ୍ଡ ରବ, ଏବଂ ଗଡ଼ିର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଏଠି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ରାମ ନିର୍ବାସିତ।" ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ନିରବତାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଥିବା ବରତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେନାର ଅନୁଭୂତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା।