ରାମ ଚାରିତ୍ର ଅନୁସାରେ, ମନ୍ଦିର ରାମ ନିଜ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଳନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ଚୌଦ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପିତା ଯେପରି ସଂକଳ୍ପ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ରାମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଖି ଦୀର୍ଘଦର୍ଶୀ ଓ ଶବ୍ଦ ରେ ଦକ୍ଷ ମୁନି ବସିଷ୍ଠ ରାଘବଙ୍କୁ ଏକ ମହାନ୍ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚପଲ ଉତ୍ସବ ଭାବରେ ଦେଇଦିଅ, ଏହି ଚପଲ ତୁମ ଦୟା ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟିରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଭଲମାନେ ରକ୍ଷା କରିବ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାଘବ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଇ, ଏହି ଚପଲ ଉପରେ ଚଢ଼ି ତାଙ୍କର ଶାସନ ନିମିତ୍ତେ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମୋଦିତ ଓ ସଂକଳ୍ପରୁ ଅପସାରିତ ହୋଇଛି; ଏହି ଶୁଭ ଚପଲ ନେଇ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି। ଏହି ଉତ୍ତମ ଭାଷଣ ଶୁଣି ବିଶାଳ ହୃଦୟ ବରତଙ୍କୁ ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ତଥାପି ଅଧିକ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ କହିଲେ—“ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିଳ୍ପ ଓ ନୀତିରେ ଉତ୍ତମ, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜଳ ଗଡ଼ାରେ ସ୍୵ଭାବିକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଉତ୍ତମତା ତୁମ ମନରେ ରହିଛି। ତୁମ ପିତା ଦଶରଥ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା ଧାରଣ କରି, ଅମୃତ ସମାନ; ତୁମେ ଧର୍ମ ପରିଚୟ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ।" ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ବରତ ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ହାତ ଜୋଡି ନିଜ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ବରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ବିପୁଳ ସେନା ବରତଙ୍କ ପଛରେ ଫେରୁଥିଲା। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ତାର ତରଙ୍ଗ ରେ ଶୋଭିତ; ପୁନଃ ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳର ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ମନୋହର ଓ ଜଳରେ ଭରିଥିବା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିଜ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଶ୍ରଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶ୍ରଙ୍ଗିବେରପୁର ରୁ ସେମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପୁନଃ ଦେଖିଲେ। ଏବେ ବରତ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ଭାଇ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଶିକ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ସହ କଥା କହିଲେ—“ରଥଚାଳକ, ଦେଖ! ଅୟୋଧ୍ୟା ବିନାଶ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ହୋଇଛି; ରୂପହୀନ, ଆନନ୍ଦହୀନ, ଦୁଃଖ ଭରି, ଶବ୍ଦ ନିରବ।” ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ଶେଷ ହେଲା। ବରତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଥର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ଅୟୋଧ୍ୟା ଉଲ୍ଲୁ ଓ ଶ୍ୟାଳ ଦ୍ୱାରା ଆବାଦ୍ଧ, ହାତୀ ଓ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ରାତି ଦିନ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ନଗର ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିବା ପ୍ରିୟା ଜନନୀ ସମାନ; ରାହୁ ସମିପରେ ଆସିବାରେ ତାଙ୍କ ଚମକ ଅନ୍ଧାରିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ପ୍ରବାହ ନଦୀ ଭଳି, ଜଳ ଅଳ୍ପ, ଚଞ୍ଚଳ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଅତିବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୂର, ମାଛ, ଘଣ୍ଟି, ମଗର ଲୁଚି ଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ପଥ ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଭଳି, ସୁନ୍ଦର ଚମକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୂଆଁ ନାହିଁ; ଅବିଶେଷ ଦେବାରେ ଉଦ୍ଧତ ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏକ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତେ ତାଳ ଭଙ୍ଗ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଧ୍ୱଜ ବିନାଶ, ନାୟକ ବିନା, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ସେନା ସମାନ। ଏକ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଫେନ ଓ ଧ୍ୱନି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଜନ ନିରବ। ଏକ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ଭଳି, ସବୁ ପୁରୋହିତ ଓ ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ ବସ୍ତୁ ବିନା, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ପରେ ନିରବ। ଏକ ଗଂଗା ମାଝରେ ଦୁଃଖିତ ଗାଈ, ନବ ଘାସ ଖୋଜୁଥିବା, ଶାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ନାୟକ ଗାଈ ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିବା। ଏକ ନବ ମଣିମାଳା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ବିନା, ଚମକିଥିବା, ତଳ ରେ ପ୍ରଭା ଦେଉଥିବା। ଏକ ତାରା, ଆକାଶରୁ ଉପଡ଼ି, ଚମକ ଓ ବିସ୍ତାର ହରାଇ, ତାରା ଗୁଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା। ଏକ ଦ୍ରୁମଲତା, ବସନ୍ତ ଶେଷ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ମଦିରା ମଧୁମାକୁଡ଼ି ଧ୍ୱନିରେ ମନ୍ଦ, ବନ୍ଧା ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ଓ ଶିର୍ଷାଭିମୁଖ। ଏକ ଆକାଶ, ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ଚନ୍ଦ୍ର ତାରା ଲୁଚି, ଏକ ନଗର, ମାର୍କେଟ ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ନିରବ। ଏକ ମଦ ଭୂମି, ଅସ୍ଥାନ୍ତରିତ, ଭଙ୍ଗ ଓ ଖାଲି କପ ବିନା, ରଙ୍ଗରେ ଲୋକ ବିନା। ଏକ ଭଙ୍ଗା କୁଆଁ, ଭୂମି ଫାଟି, ଭାଙ୍ଗା ବାସନ ଦ୍ୱାରା ଉପରି, ଜଳ ଶୋଷି, ଅପସ୍ତମ୍ଭିତ। ଏକ ବିଶାଳ ଧନୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଟାଣି, ବାଣ ଦ୍ୱାରା କଟି, ତଳରେ ତାର ଭଙ୍ଗି ଏଠି ପଡ଼ି। ଏକ ଯୁବତୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର ଅଶ୍ୱାରୋହି ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ଅଳଙ୍କାର ତ୍ୟାଗି, ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ବଳ। ଏକ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ, ଜଳ ଶୋଷି, ବଡ଼ ମାଛ ଓ କଞ୍ଚୁଆ ଦ୍ୱାରା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ତଟ ଭଙ୍ଗି, ପଦ୍ମ ଶୂନ୍ୟ। ଏକ ନାରୀ, ଦୁଃଖ ଓ ଅଳଙ୍କାର ହୀନ, ଶରୀର ଦୁଃଖରେ ଜଳି, ଉପଦ୍ରବ ବିନା, ଅଳଙ୍କାର ବିନା। ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶ, ବର୍ଷା ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ନୀଳ ମେଘ ମାଝରେ ଲୁଚି। ତଥାପି, ଦଶରଥଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୁତ୍ର ବରତ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ରଥଚାଳକ ସହ କହିଲେ—“କାହିଁକି ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ବ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର ଓ ଉତ୍ସାହିତ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଯାଉନାହିଁ? ମଦ ଓ ମାଳାର ଘ୍ରାଣ ଶୋଷିଯାଇଛି, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁ ଲକ୍ୱାର ଘ୍ରାଣ ଏଠି ଏବେ ବିକିରଣ ହେଉନାହିଁ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିନାଶର ଦୃଶ୍ୟ ମାଝରେ ବରତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ଶେଷ ହେଲା।