ଚିତ୍ରକୂଟ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ଭରତ ଦେଖିଲେ ଏକ ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କର ନିବାସ ଥିବା ଆଶ୍ରମ ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଭରତ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାଙ୍କ ରଥରୁ ଅବତରି, ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଚରଣରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଭରଦ୍ୱାଜ ଚିରସୁକ୍ରିୟ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ପ୍ରିୟ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହୋଇଛି କି? ରାମଙ୍କ ସହିତ ତୁମର ଦେଖା ହେଇଛି କି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିବା ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ, ଭରତ ଭାଇ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ରଖି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଭରତ କହିଲେ, “ମୁଁ ଓ ମୋ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଏବଂ ଅତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଏହି ଭାବରେ ପାଳନ କରିବି; ଚୋଦହ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପିତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶପଥ ଅନୁଯାୟୀ।’ ବସିଷ୍ଠ ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଚତୁର ଶବ୍ଦରେ ଏବଂ ମହାନ ଉପଦେଶରେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସୁର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡିତ ପଦୁକା ଖୁସିରେ ଦେଇଦିଅ, ଏହି ପଦୁକା ତୁମ ଦୟାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ମଙ୍ଗଳ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ।’ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ରାଘବ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଏହି ପଦୁକାରେ ଚଢ଼ି, ମୋ ନିୟମରେ ଏହାକୁ ଦେଇଦେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ଏବଂ ସ୍ନେହରେ ଅପସାରିତ ହୋଇଛି; ଏହି ଶୁଭ ପଦୁକା ନେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମହାର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଉ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରୀ; ଯେପରି ଜଳ ଗଡ଼ା ଭିତରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଯାଏ, ଏପରି ଧର୍ମ ତୁମ ମନରେ ବସିଛି। ତୁମ ପିତା ଦଶରଥ, ବଳଶାଳୀ, ଅମୃତ ସମାନ, କାରଣ ତୁମେ ଏପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ଧର୍ମପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ପୁତ୍ର।” ଏପରି ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ କଥା କହି, ଭରତ ହାତ ଜୋଡି, ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଏକାଧିକ ବାର ପରିକ୍ରମା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ। ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ବିଶାଳ ସେନା ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଲା। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ତାର ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ; ପୁନି ଶୁଭ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳର ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ। ସହଯାତୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଶୁଭ ଜଳର ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେମାନେ ଶ୍ରଙ୍ଗିବେରା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶ୍ରଙ୍ଗିବେରା ନଗରରୁ ସମସ୍ତେ ପୁଣି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପିତା ଓ ଭାଇ ନଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦା ଭରତ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ: “ରଥଚାଳକ, ଦେଖ! ଅୟୋଧ୍ୟା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହାର ଔଜ୍ଯଳ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ନିରାକାର, ଦୁଃଖିତ, ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ, ଶବ୍ଦ ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ।” ଏଠି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତିରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ଏହା ପରେ, ଭରତ ଗଭୀର ଧ୍ୱନିର ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତିନି ଦେଖିଲେ ଅୟୋଧ୍ୟା, ଯେଉଁଠାରେ ଉଲୁ ଓ ଗୃଧ୍ର ରହିଛନ୍ତି, ହାତୀ ଓ ଜନସମୂହ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ, ଦୁଃଖ ଓ ନିର୍ବାଣ ରାତି ପରି। ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହର ଅତିକ୍ରମରେ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ, ଏପରି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ତିନି ନିର୍ମଳ ଚମକରେ ଦୀପ୍ତ, ଶତ୍ରୁ ରାହୁ ଆସିବାରେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଅଳ୍ପ ଜଳ ଭର୍ତି, ଶୁଷ୍କ ନଦୀରେ ତାଳ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛି, ମାଛ, ଘଣ୍ଟି ଓ ମଗର ଲୁଚିଯାଇଛି, ତାର ପଥ ଅପସାରିତ। ଏହା ଏକ ହୋମାଗ୍ନିର ପରି, ଶୁଭ୍ର ସୁନ୍ଦର, କିନ୍ତୁ ଧୂଆଁ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ହୋମ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଉଠି, ପଛରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଦୁର୍ଗମ ଯୁଦ୍ଧ ନିର୍ବଳ ସେନାର ପରି, ଅସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ପତାକା ନଷ୍ଟ, ନାୟକମାନେ ନିପାତିତ, ଦୁଃଖରେ ଅବସାନ। ଏହା ଏକ ଉତ୍ତଳ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହେଲା ପରେ ତରଙ୍ଗ ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଯଜ୍ଞ ବେଦିର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୋହିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛି, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଗାଁ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ଗାଈର ପରି, ନବ ତିରୁଳି ଖୋଜି ଘୂରୁଛି, ବଳଦ୍ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛି, ନାୟକ ଗାଈ ପ୍ରତି ଆଶା କରୁଛି। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ନୂତନ ମୁକୁତର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ ମୁକୁତ ରବିର କିରଣ ପରି ଚମକୁଛି। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ତାରାର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଆକାଶରୁ ତାରା ଖସିଯାଇଛି, ତାର ଔଜ୍ଯଳ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତି ହାରାଇଯାଇଛି, ପୂଣ୍ୟ ହାରାଇ ଭୂମିକୁ ବିଳୀନ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ମଧୁବନ ଲତାର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ବସନ୍ତ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ଫୁଲ ଓ ମଧୁମକୁ ଜନା ଶବ୍ଦ ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଆକାଶର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ମେଘ ଆବୃତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଅନ୍ତର୍ଧାନ; ଏକ ନଗର ଯେଉଁଠାରେ ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ପାନ ଭୂମିର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ପାନ କରୁନାହିଁ, ଭାଙ୍ଗି ଓ ଖାଲି କପ ବିଛି ରହିଛି, ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ନଷ୍ଟ ଆଗ ଉପରେ ତଳ ଭୂମିରେ ଭାଙ୍ଗି ଓ ଅପସାରିତ ପାତ୍ର ରହିଛି, ପାଣି ଶୂନ୍ୟ, ଭୂମି ଧସି ଓ ଅବସାନ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବଡ଼ ଧନୁର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ତାର ଭାଙ୍ଗି ଏବଂ ଭୂମିକୁ ତଳି ଯାଇଛି। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଯୁବତୀର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର ବୃତ୍ତି ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ଗହଣା ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି, ଶକ୍ତି ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଅସହାୟ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବିଶାଳ ପୋକର ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ଶୂନ୍ୟ, ବଡ଼ ମାଛ ଓ କଉଆ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ତୀର ଭାଙ୍ଗି ଓ ପଦ୍ମ ଅନ୍ତର୍ଧାନ।