ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଏବଂ ଜାବାଲି—ଏମାନେ ସବୁଠୁ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ବ୍ରତରତ—ଏବଂ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ମତ ଦେଇ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମୁଦାୟର ସାଥିରେ ପ୍ରଥମେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେମାନେ ତାପରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଗଲେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ, ହଜାର ହଜାର ମନୋହର ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ଏବଂ ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଚାଲିଥିଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ନୁହେଁ, ଭରତ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ମହାର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ। ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଜ୍ଞାନୀ ଭରତ ତାଙ୍କ ରଥରୁ ଅବତରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ଏହିପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ବତ୍ସ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେଲା କି? ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା କରିପାରିଲା କି?” ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଭାଇପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଭରତ ନମ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବଂ ଗୁରୁଦେବ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଘବ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ। ସେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଠିକ୍ ସେହିପରି ରକ୍ଷା କରିବି; ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେପରି ମୋ ପିତାଙ୍କ ଶପଥ ଥିଲା।’” ଏହିପରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ବଶିଷ୍ଠ ଚତୁର ଭାବରେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଶୋଭାମୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଖଡ଼ାଉଁ ଆନନ୍ଦର ସହିତ ଦେଉ, ଏହିଏ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅୟୋଧ୍ୟାର ମଙ୍ଗଳ ରକ୍ଷା କରିବ।” ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଖଡ଼ାଉଁ ପିନ୍ଧିଲେ ଏବଂ ଏହି ଖଡ଼ାଉଁ ମୋ ହସ୍ତରେ ଦେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଶାସନ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଖଡ଼ାଉଁ ନେଇ। ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଭାବର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବୃହତ୍ ହୃଦୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ—“ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣର ମଧ୍ୟରୁ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେପରି ଜଳ ଗଭୀର ଗର୍ତ୍ତରେ ସ୍ଵତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏପରି ଧର୍ମ ତୁମ ମନରେ ଅବିରତ ରହିଛି। ତୁମ ପିତା ଦଶରଥ ବଳଶାଳୀ ଓ ଅମୃତ ସମାନ, କାରଣ ତୁମେ ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନୀତିଜ୍ଞ ପୁତ୍ର।” ଏପରି ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭରତ ଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତିର ଅନୁମତି ମାଗିଲେ, ହାଥ ଜୋଡ଼ି ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ତାପରେ, ଭରତ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ରଥ, ଗାଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ବିଶାଳ ସେନା ଭରତଙ୍କ ପଛପଛ ଫେରିଲେ। ଏହିପରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀ, ତାରଙ୍ଗ ଭୂଷିତ; ପୁନି ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ଜଳର ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ସେଇ ମନୋହର ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେନା ସହିତ ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗରରୁ ଅବଶେଷରେ ସେମାନେ ପୁନି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଜେଉଁଠାରେ ଏବେ ନ ପିତା ଅଛନ୍ତି, ନ ଭାଇ ଅଛନ୍ତି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ରଥିକୁ କହିଲେ—“ରଥି, ଦେଖ, ଅୟୋଧ୍ୟା ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ଏଠି ଏବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନୁହେଁ; ନା ଆକୃତି, ନା ଆନନ୍ଦ, ନିରାଶା ଓ ନିରବତା ଛାଇଛି।” ଏପରି ଭାବେ ମହାନ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତ୍ରୟୋଦଶତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହାପରେ, ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଥିବା ରଥରେ ଅସୀମ ଗତିରେ ଭରତ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏବେ ପଚା ଓ ଗୃଧ୍ର ବସିଛନ୍ତି, ହାତୀ ଓ ମଣିଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବି ଅଛି, ନଗର ମୁଞ୍ଜ ଓ ନିରାଶା ରେ ଢକା। ରୋହିଣୀ ଯେପରି ରାହୁ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେପରି ଭରତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ—ତାଳ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ। ଏହି ନଗର ଏକ ଶୁଷ୍କ ପାହାଡ଼ ଝରଣା ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀ ଉଡ଼ିଯାଇଛି, ମାଛ, ଘରିଆଳ ଲୁଚିଯାଇଛି, ଓ ଝରଣା ରସ୍ତା ଶୁଷ୍କ ଓ ଅବିକାଶିତ। ଏହା ଏକ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ପରି ଥିଲା—ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କିନ୍ତୁ ଧୂମ ନାହିଁ; ଆହୁତି ପରେ ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଉଠି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ଭୂମିର ସେନା ପରି ଲାଗୁଥିଲା—ଅସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ନଷ୍ଟ, ବୀର ମୃତ, ଏବଂ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଥିଲା—ଏକ ସମୟରେ ଦ୍ରୁତ ଓ ଧ୍ୱନିମୟ, ବର୍ତ୍ତମାନ ପବନ ଶାନ୍ତି କରିଦେଇଛି, ଶବ୍ଦ ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଯଜ୍ଞ ବେଦିକା ପରି ଥିଲା—ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୋହିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ। ଏହି ନଗର ଏକ ଗାଈ ପରି ଲାଗୁଥିଲା—ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତରୁଣ ଘାସ ଖୋଜି ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି, ନେତା ବଳଦ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ମୁଖ୍ୟ ଗାଈ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି। ଏହା ଏକ ନୂତନ ମୁକୁତ ମାଳା ପରି ଥିଲା—ଉଜ୍ୱଳ ଓ ସୁନ୍ଦର ମଣି ଛିଣ୍ଡିଯାଇଛି, ସୂତା ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଖ୍ୟ ମଣି ନାହିଁ। ଏହି ନଗର ଏକ ତାରା ପରି ଲାଗୁଥିଲା—ଆକାଶରୁ ଖସିଯାଇଛି, ତାହାର ଦ୍ୟୁତି ଓ ବିସ୍ତାର ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ମୂଲ୍ୟ ହାରାଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହି ନଗର ଏକ ଫୁଲ ଲତା ପରି ଥିଲା—ବସନ୍ତ ଶେଷରେ ଫୁଲ ଲାଗିଛି, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଗୁଞ୍ଜରିତ, କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧୁ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ଶୁଷ୍କ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ। ଏହା ଏକ ଆକାଶ ପରି ଥିଲା—ମେଘ ଢାକିଦେଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାଇଛି; ଏକ ନଗର ଯେଉଁଠାରେ ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିରବ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ପାନ ଶାଳା ପରି ଲାଗୁଥିଲା—ଅସଫା କରାଯାଇନାହିଁ, ଭଙ୍ଗା ଓ ଖାଲି ସରାଇ ଫୁଟିଯାଇଛି, ମଦିରାପାନୀ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଏହା ଏକ ଭଙ୍ଗା ଅଉଁ ଉପାସ୍ଥାନ ପରି ଥିଲା—ଭୂମି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ପାଖରେ ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ର, ଜଳ ଶେଷ, ଏବଂ ଏହା ଭସିଯାଇଛି, ଭସ୍ମୀଭୂତ। ଏପରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନ ଦୂଃଖରେ ଭରିଗଲା।