ଭରତ, ରାମଙ୍କ ପାଦୁକା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢିଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି ଏବଂ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଆଚାରରେ ଦୃଢ଼, ସମ୍ମାନିତ, ସେମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଶୋଭାମୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପଥେ ଭରତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେନା ହଜାର ହଜାର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଖଣିଜ ଏବଂ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଭରତ ଦେଖିଲେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ। ସେଠାକୁ ପହଁଚି, ଜ୍ଞାନୀ ଭରତ ରଥରୁ ଅବତରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପାଦେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରିୟ, ତୁମ କାମ ସଫଳ ହେଲା କି? ରାମଙ୍କ ସହ ଦେଖା ହେଲା କି?” ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଭରତ ନମ୍ରତା ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ଗୁରୁ ଦୁଇଁଜଣେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ବି, ରାଘବ ରାମ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ—'ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ଆଜ୍ଞାକୁ ଏକଦମ ଠିକ୍ ଭାବେ ପାଳନ କରିବି। ଚଉଦ ଅବଧି ବନବାସ ନିଶ୍ଚିତ।'" ଏପରେ ବଶିଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ରାଘବ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁରଣା ପାଦୁକା ଆନନ୍ଦରେ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ। ଏହା ତୁମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ମଙ୍ଗଳ ରକ୍ଷା କରିବ।" ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ରାଘବ ରାମ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ପାଦୁକା ଉପରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ମୋ ଶାସନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷିତ କଲେ। "ମୋ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମତି ଏବଂ ନିଜେ ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ହୋଇ, ମୁଁ ଏହି ପବିତ୍ର ପାଦୁକା ନେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି," ଭରତ କହିଲେ। ଏହି ଉଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ଅଧିକ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ, "ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ମଧୁର ଚରିତ୍ର ଯେପରି ଗଭୀର ଗଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ପାଣି ନିଜେ ଯାଏ, ସେହିପରି ଧର୍ମ ତୁମ ମନରେ ସ୍ଥିତ।" "ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ନିତିରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଥିବାରୁ, ତୁମ ପିତା ଦଶରଥ ମହାବଳଶାଳୀ ଏବଂ ଅମୃତ ସମାନ।" ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭରତ ହାତ ଯୋଡ଼ି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁମତି ନେଲେ। ପରେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଭରତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଚାରିପାଖରେ ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ସେନା ସହିତ ସମସ୍ତେ ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହିଭଳି ଯାତ୍ରା କରି, ସେମାନେ ଦେବୀୟ ଯମୁନା ନଦୀ ଦେଖିଲେ, ତାଳମାଳ ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ପୁଣି ଶୁଭ୍ର ଜଳର ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ମନୋହର ନଦୀ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେନା ସହ ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରରୁ ସେମାନେ ପୁଣିଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପିତା ଓ ଭାଇ ବିହୀନ ଏହି ସହର ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଦେଖ, ଅୟୋଧ୍ୟା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି, ଏଠାରେ କୌଣସି ଆଲୋକ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ସବୁ ଶବ୍ଦ ନିରବ।" ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ସହ ଭରତ ଗଭୀର ଧ୍ୱନି ଥିବା ରଥରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ପଖି, ଶାଉନକ ଏବଂ ଗୃଧ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଥିବା ଏହି ନଗର ରାତିର ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ରାହୁ ଆଗମନରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ, ତାହାର ଚମକ ମ୍ଲାନ। ସେ ଦେଖିଲେ ଏହି ନଗର ଏକ ଛୋଟ ଜଳସ୍ରୋତ ଭଳି, ଜଳ ଅତି କମ୍, ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମାଛ ଏବଂ ମଗର ଲୁଚିଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରବାହ ମ୍ଲାନ। ଏହି ନଗର ଏକ ହୋମ ଅଗ୍ନି ଭଳି, ସୁନା ଝଲମଲ କିନ୍ତୁ ଧୂଆଁ ବିନା, ଯଜ୍ଞ ପରେ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଉଠି ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହା ଏକ ବିପୁଳ ସେନା ଭଳି, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିନଶ୍ଟ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ପତାକା ଧ୍ୱଂସ, ବୀରମାନେ ବଳିଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ। ଏହା ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ପୂର୍ବେ ଧ୍ୱନି ଏବଂ ଫେନ ଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ ସମିରଣରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଧ୍ୱନି ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଏହା ଏକ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ଭଳି, ଯେଉଁଠି ପୂଜାରି ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ନାହିଁ, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ପରେ ଶୂନ୍ୟ। ଏହି ନଗର ଏକ ଗାଈର ଭଳି, ଝୁଣ୍ଡରେ ଦୁଃଖିତ, ତରୁଣ ଘାସ ଖୋଜୁଛି, ବୃଷଭ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛି, ନେତା ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା। ଏହା ଏକ ନୂତନ ମୁକ୍ତାମାଳା ଭଳି, ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ଛିଡ଼ାଯାଇଛି, ତଥାପି ରବିର କିରଣ ଭଳି ଚମକୁଛି। ଏହା ଏକ ତାରା ଭଳି, ଆକାଶରୁ ଖସି ଯାଇଛି, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ବିସ୍ତାର ହ୍ରାସ, ପୁଣ୍ୟ ହାରାଇ ଭୂମିକୁ ପତିତ। ଏହି ନଗର ଏକ ଲତା ଭଳି, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଶେଷରେ ଫୁଲେ ଶୋଭିତ, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ। ଏହା ଏକ ମେଘାବୃତ ଆକାଶ ଭଳି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାଇଛି; ଏକ ବନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ବଜାର ଭଳି, ଯେଉଁଠି ଗ୍ରନ୍ଥ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ନିରବ। ଏହା ଏକ ପାନଗୃହ ଭଳି, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଦ ଭାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଏବଂ ଖାଲି, ମଦୁପାନୀ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଏବଂ ନିରବ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଭରତ ଫେରିଲେ। **ଏଠି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।