ଏହିପରି ଉତ୍କଳ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହାପରେ, ଭାରତ ମହାଶୟ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ସୁନ୍ଦର ଚରଣପାଦୁକା ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରଥାରୁହଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେଵ ଓ ଜାବାଲି ମୁଦ୍ରାଧାରୀ ଋଷିମାନେ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଉଚ୍ଚ ବିଚାରଧାରାର ଲୋକମାନେ ଆଗରେ ଯାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପରିବ୍ରମଣ କରି, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ପାଇଁ ଯାଉଥିଲେ। ପଥେ ପଥେ ଭାରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ହଜାର ହଜାର ରୂଚିକର ପାଷାଣ ଓ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ସେ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜ ନିବାସ କରୁଥିଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଭାରତ ରଥରୁ ଅବତରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ଖୁସି ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ପ୍ରିୟ, ତୁମ କାମ ସଫଳ ହେଲା କି? ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସହ ଦେଖା କରିପାରିଲେ କି?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଭାଇପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଭାରତ ମୂଖ ଖୋଲି କହିଲେ, "ମୋ ଶିକ୍ଷକ ବସିଷ୍ଠ ଓ ମୁଁ ଦୁହେଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଘବ ଏକଦମ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ରହି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ—'ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଶତ୍ ପ୍ରତିଶତ ରକ୍ଷିବି; ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଯାଏଁ, ଯେପରି ମୋ ପିତା ଶପଥ ଦେଇଥିଲେ।'" ଏପରି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ବସିଷ୍ଠ ଜଣେ ଦକ୍ଷ ବକ୍ତା ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହି ଶୋଭିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚରଣପାଦୁକା ଆନନ୍ଦରେ ଦିଅ, ଏହିପାଦୁକା ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅୟୋଧ୍ୟାର କ୍ଷେମ କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବ।" ଏପରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ରାଘବ ପୂର୍ବଦିଗ ଦେଖି ଦଣ୍ଡାତ୍ମକ ଭାବେ ଏହି ପାଦୁକା ପିନ୍ଧି, ମତେ ଶାସନର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ଓ ଅନୁଗ୍ରହରେ ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ହୋଇ, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ପାଦୁକା ନେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି।" ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଓ ଧାର୍ମିକ କଥା ଶୁଣି, ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ଅଧିକ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, "ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କଥା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ପାଣି ଗହୀର ଗର୍ତ୍ତରେ ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବେ ପଡ଼େ, ସେପରି ଧର୍ମ ତୁମେ ନିଜରେ ବିରାଜିତ। ତୁମ ପିତା ଦଶରଥ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅମୃତ ସମାନ, କାରଣ ତୁମେ ଏପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ନୀତିଶୀଳ ସନ୍ତାନ।" ଏପରି ମହାତ୍ମା ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଭାରତ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଅନୁମତି ନେଲେ। ପରେ, ଭାରତ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ବିପୁଳ ସେନା ଭାରତଙ୍କ ପଛପଛ ଯାଉଥିଲା। ପଥରେ ସେମାନେ ଦେବୀୟ ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଯମୁନା ନଦୀ ଓ ପୁନି ଶୁଭ୍ର ଜଳର ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ। ସେହି ମଧୁର ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ସୁନ୍ଦର ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରୀରୁ ସେମାନେ ପୁନି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କଲେ। ଏବେ, ପିତା ଓ ଭାଇ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖି, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ସାରଥି, ଦେଖ! ଅୟୋଧ୍ୟା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି, ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭର ଅଭାବ, ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ଏଠାର ଶବ୍ଦ ମୃଦୁ ଓ ନିର୍ବିକାର।" ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ଗଭୀର ଧ୍ୱନି ଶବ୍ଦ ଥିବା ରଥରେ ଭାରତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ଉଲୁକ ଓ ଗୃଧ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ ଓ ମଣିଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୁଃଖ ଆବୃତ, ରାତି ଭଳି ନିରାଲୋକ। ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ର ରାହୁଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଅଳୋକିତ। ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି ଏକ ପାହାଡ଼ ଝରଣା ପରି, ଯାହାର ପାଣି ଅତି କମ, ପକ୍ଷୀ ଉଡ଼ିଯାଇଛି, ମାଛ, ଘରିଆଳ ଓ ମଗର ଲୁଚିଯାଇଛି, ତାହାର ପ୍ରବାହ କ୍ଷୀଣ। ଏହା ଏକ ହୋମାଗ୍ନି ପରି, ସୁନ୍ଦର ଧୂପ ଉଠିବା ପରେ, ଅନ୍ତେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଶ୍ଶବ୍ଦ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧର ସେନା ପରି, ଯାହାର କବଚ ଭଙ୍ଗ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଧ୍ୱଜ ଧ୍ୱଂସ, ନାୟକମାନେ ବିନାଶ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହା ଏକ ନିର୍ବିକାର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି, ଏକଥର ଶବ୍ଦ ଓ ଝାଗ ଥିଲା, ଏବେ ପବନ ଶାନ୍ତିରେ ସେ ନିରବ। ଏହା ଏକ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ପରି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣ ଛାଡ଼ି ଯାଇଛନ୍ତି, ସୋମ ଯଜ୍ଞ ପରେ ଶୂନ୍ୟ। ଏହା ଏକ ଗାଈ ପରି, ଯାହା ଝୁଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ, ନୂତନ ଘାସ ଖୋଜୁଛି, ସେ ନେତା ବୃଷଭ ଛାଡ଼ି ଯାଇଛି, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଲାଲସା କରୁଛି। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ନୂତନ ମୁକୁତ ମାଳା ପରି, ଯାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ଛିନ୍ନ, ତଥାପି ରବିର କିରଣ ପରି ଅଳୋକିତ। ଏହି ନଗର ଏକ ତାରା ପରି, ଆକାଶରୁ ଲୁହିଯାଇଛି, ତାହାର ତେଜ ଓ ବିସ୍ତାର ହ୍ରାସ, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଛି। ଏହା ଏକ ବନଲତା ପରି, ଶିଶିର ଶେଷରେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ମଦମାତ ମଧୁମକ୍ଷୀକାର ଗୁଞ୍ଜନ, ଏବେ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି, ଶୁଷ୍କ ଓ କ୍ଷୀଣ। ଏହା ଏକ ଆକାଶ ପରି, ମେଘରେ ଆଛାଦିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଗୁପ୍ତ; ଏକ ନଗର, ଯାହାର ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିରବ। ଏପରି ତ୍ୟାଗ, ଶୋକ ଓ ଧୂମିଳତାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଭାରତ ଦେଖିଲେ, ଏହା ଏକ ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକି ରଚିତ ପୁନ୍ୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା।