ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନ ଭରତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ନାୟକ, ମୁଁ ଏହି ନଗରରୁ ବାହାରେ ରହି, କେବଳ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ତୁମ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିବି।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବଶ କରୁଥିବା ଭାଇ, ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ତୁମ ପାଦୁକାକୁ ଅର୍ପଣ କରି ରଖିବି। ଚଉଦ ଅବଦି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ପାରିବିନି, ତେବେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।” ଏଭଳି ଅନୁମତି ଦେଇ, ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ; ତାଙ୍କୁ ନିଜେ ରେ ରୋଷ କରିନି। ମୋ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଶପଥ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବନ୍ଧିତ ହେଇଛ।" ଏଭଳି କହି, ରାମ ଜଳଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଭାଇଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ଶୁଭ୍ର ଭୂଷିତ ପାଦୁକାକୁ ପୂଜା କରି, ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଏବଂ ସେହି ପାଦୁକାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲେ। ପରେ ସେ ନିଜ କର୍ମରେ ଅଦୃଢ଼ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଭଳି ନିଜ ପ୍ରଜା, ବୃଦ୍ଧ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଓ ଭାଇମାନେଂକୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ମାନେ ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଥିଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଭରତ ସମସ୍ତ ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ ଶିବିରକୁ କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏପରି ଉତ୍ତମ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ଭରତ ଶୁଭ୍ର ପାଦୁକାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି ରଥରେ ବସିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଶୋଭାମୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଏହି ସୁନ୍ଦର ପରିଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଖଣିଜ ଦେଖୁଥିଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟରୁ ଦୂରନୁହେଁ, ଭରତ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଥାପନା କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ଭରତ ରଥରୁ ଅବତରି ଋଷିଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତେବେ ଉଲ୍ଲାସିତ ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ପ୍ରିୟ, ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା କି? ରାମଙ୍କ ସହିତ ଦେଖା ହେଲା କି?” ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଭରତ ଭାଇପ୍ରତି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଓ ଆଚାର୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ନିଜ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୋ ପିତା ଯେପରି ଶପଥ ଦେଇଥିଲେ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଚଉଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରିବି।’” ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବିଭୂଷିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଦୁକା ଆନନ୍ଦରେ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ, ଏହି ପାଦୁକା ତୁମ ଅଭିଗ୍ରହରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶରେ, ରାମ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ସେହି ପାଦୁକା ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଭରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶାସନ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ମୁଁ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ଏହି ଶୁଭ୍ର ପାଦୁକା ନେଇ, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି। ଭରତଙ୍କ ଏପରି ଉତ୍ତମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ଅଧିକ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ, “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମଶୀଳ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜଳ ଗଭୀର ଗର୍ତ୍ତରେ ନିଜେ ଯାଏ, ତେଵେଁ ଧର୍ମ ତୁମ ମନରେ ନିଜେ ବାସ କରେ। ତୁମ ପିତା ଦଶରଥ ବଳଶାଳୀ, ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଥିବାରୁ ସେ ଅମୃତ ସମାନ।” ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭରତ ତାଙ୍କ ପାଦ ଛୁଇଁ, ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ବିଖ୍ୟାତ ଭରତ ଆୟୋଧ୍ୟା ପଥେ ଚଲିଗଲେ। ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ବିଶାଳ ସେନା ଭରତଙ୍କ ପଛ ପଛ ଚଲିଲା। ସେମାନେ ଦେବୀୟ ଯମୁନା ନଦୀ ଦେଖିଲେ, ତାହାର ତରଙ୍ଗ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା, ପୁନି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସେ ଶୋଭାମୟ, ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେନା ସହିତ ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ଶହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ଠାରୁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ପିତା ଓ ଭାଇ ନଥିବାରୁ, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ନିଜ ସାରଥିକୁ କହିଲେ, “ହେ ସାରଥି, ଦେଖ, ଆୟୋଧ୍ୟା ଧ୍ଵଂସ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହାର ଆଭା ହରାଇଯାଇଛି, ଆକୃତିହୀନ, ଆନନ୍ଦହୀନ, ଦୁଃଖିତ, ଏହାର ଧ୍ୱନି ନିର୍ବିକାର।” ଏଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକଶତ ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଶୁଭ୍ର ରଥର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ସହିତ, ଭରତ ତ୍ୱରିତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଆୟୋଧ୍ୟା ଉଲୁକ ଓ ଗୃଧ୍ର ଭରିଥିବା, ହାତୀ ଓ ମଣିଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଥିଲା, ରାତିର ଭଳି ମ୍ଲାନ ଓ ଅନ୍ଧାର। ରୋହିଣୀ ତାରା ଯେପରି ଉଦୟମାନ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ, ଭରତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶତ୍ରୁ ରାହୁଙ୍କ ଆଗମନରେ ତାଙ୍କ ଚମକ ମ୍ଲାନ। ଏହା ଏକ ଛୋଟ, ଜଳହୀନ, ଅସ୍ଥିର ପାହାଡ଼ ଝରଣା ପରି ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନାବୃଷ୍ଟିରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମାଛ, ମଗର, ଘରିଆଲ ଲୁଚିଯାଇଛି, ଝରଣାର ପ୍ରବାହ କ୍ଷୀଣ। ଏହା ଏକ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ପରି ଥିଲା, ଯାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଚମକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଧୂଆଁ ବିନା ଉପରକୁ ଉଠି, ପରେ ନିଶ୍ବିଳିତ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ଉତ୍ତମ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧଶ ସର୍ଗର ଶେଷ।