ଭରତ ରାମଙ୍କ ପଦୁକାକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲେ: "ଚଉଦ ରବଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜଟା ଓ ଭାଲକ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବି। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ମୁଁ ନଗରର ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ନୁହଁ, ବନରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ବସିବି, ତୁମେ ଫିରିବା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି। ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ମୁଁ ତୁମର ପଦୁକାକୁ ସମର୍ପଣ କରୁଛି, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ରାମ, ଚଉଦ ରବଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଯଦି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ଏହିଠାରେ ରାମ ଏହି ନିଷ୍ଠାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ। ରାମ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମର ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ; ତାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହେଉନି। ମୋ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଶପଥରେ ତୁମେ ବାନ୍ଧିତ।" ଏପରେ, ରାମ ଜଳଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ। ଭରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଭଲଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପଦୁକାକୁ ପୂଜା କରି, ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି, ପଦୁକାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିଲେ। ପରେ ସେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ଲୋକମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଭାଇମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ହେଇ ଏହିମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଭଳି ଅଚଳ ରହିଲେ। ମାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଗଳା ଭରି ଆଉ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଭରତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସମସ୍ତ ମାମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ନିଜ ଶିବିରକୁ ଯାଇଲେ। ଏହିପରି ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶ ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ଭରତ ପଦୁକାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ରଥରେ ବସି ଆନନ୍ଦରେ ଯାଇଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ହୋଇ, ସମ୍ମାନ ପାଇ, ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଶାରେ, ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି ଯାଇଲେ। ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ବହୁ ଖଣିଜ ଓ ରମ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହଁ, ଭରତ ବରଫଜ୍ଞ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ। ଶିବିରକୁ ଯାଇ, ଭରତ ଗୁରୁଭାବରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ। ଏହିଠାରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆନନ୍ଦ ଭରା ଭାବରେ ଭରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ପ୍ରିୟ ଭରତ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେଲା କି? ରାମଙ୍କ ସହ ତୁମର ଭେଟ ହେଲା କି?" ଏହିପରି ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଭରତ, ଭାଇ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଭରା ଭାବରେ ଦେଲେ: "ମୁଁ ଓ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ପ୍ରୟାସ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଘବ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଶପଥକୁ ଗଂଭୀରତାରେ ପାଳନ କରିବି, ଚଉଦ ରବଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।'" ଏହିପରି କଥାରେ, ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ଚତୁର ଭାବରେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପଦୁକାକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଦିଅ, ଏହିପରି ତୁମର ଦୟାରେ ଏୟୋଧ୍ୟାର ଭଲ ହେବ।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ପୂର୍ବ ଦିଶା ଦେଖି, ପଦୁକାକୁ ଆସନ କରି, ମୋ ଶାସନ ପାଇଁ ସମର୍ପଣ କରିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମତି ଦେଇ, ଏହି ଶୁଭ ପଦୁକା ନେଇ ଏୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି। ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ଭରଦ୍ୱାଜ ଅଧିକ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ: "ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହଁ, ମାନବ ସିଂହ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ହାଲରେ ଜଳ ଯେପରି ଗଭୀର ଗାଁଠିକୁ ଗଲା, ତେପରି ଧର୍ମ ତୁମେ ଭିତରେ ଅପେକ୍ଷା ରଖିଛ।" "ତୁମର ପିତା ଦଶରଥ, ବଳଶାଳୀ, ଅମୃତ ସମାନ; ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ପୁତ୍ର।" ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ଭରତ କହି, ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କରି, ପାଦ ପ୍ରସ୍ପର୍ଶ କରି ନିଜ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଲେ। ଭରତ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଯାଇଲେ। ଏହି ବିପୁଳ ସେନା — ରଥ, ଗାଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ସହ — ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଏୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ। ଏହାପରେ ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀ, ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ଦେଖିଲେ; ପୁନି ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ। ଏହି ଜଳରେ ଭରା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମସ୍ତ ସହ ଶ୍ରଙ୍ଗିବେର ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଶ୍ରଙ୍ଗିବେର ନଗରରୁ ସେମାନେ ଏୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପିତା ଓ ଭାଇ ବିନା, ଭରତ ବିଷାଦରେ ଅପେକ୍ଷା ହୋଇ, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ: "ରଥଚାଳକ, ଦେଖ! ଏୟୋଧ୍ୟା ବିନାଶ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହା ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଭରା, ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ।" ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶ ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଭରତ ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ରଥରେ ବସି, ଶୀଘ୍ର ଏୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ — ଏୟୋଧ୍ୟା ଉଲୁକ ଓ ଗୃଧ୍ରରେ ଭରିଛି, ହାତୀ ଓ ଲୋକ ରହିଛନ୍ତି, ଅନ୍ଧକାରରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ରାତି ଭଳି ଦୁଃଖ ଭରା। ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଭଳି, ଭରତ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀକୁ ଦେଖିଲେ — ତିନି ଦୀପ୍ତି ଭରା, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁ ରାହୁଙ୍କ ଆଗମନରେ ଦୁଃଖିତ। ଏହି ନଦୀ ଭଳି — ଅଳ୍ପ ଜଳ, ଶୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ଅଶାନ୍ତ, ପକ୍ଷୀ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛି, ମାଛ, ମଗର, ଘଣ୍ଟି ଲୁଚିଯାଇଛି, ଏହାର ଧାରା କ୍ଷୀଣ। ଏହିପରି ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶ ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା।