ଭାରତ ଓ ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗଭୀର ସମ୍ବାଦ ହେଉଛି ଏକ ମହାନ ଧର୍ମ ଓ ପ୍ରେମର ଉଦାହରଣ। ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମନ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଉପଦେଷ୍ଟାମାନେ ସହିତ ଯଥାଯଥ ମନ୍ଥନ କରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କର। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଠାରୁ ଶ୍ରୀ ଚାଲିଯିପାରେ, ହିମାଳୟ ତାଙ୍କର ବରଫ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରେ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର କୂଳ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ। ମାତୃକାମନ୍ଥିବା କିମ୍ବା ଲୋଭରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି, ସେଥିରେ ତୁମେ ମନ ଦେଉନାହାଁ। ମାତାଙ୍କ ସହ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ସେପରି କର।” ଏପରି ରାମଙ୍କୁ କହିବା ପରେ, ଭାରତ କୌଶଲ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ହେ ମହାନ, ଦୟାକରି ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ପଦୁକା ଉପରେ ତୁମେ ଚରଣ ଦିଅ। ଏହି ପଦୁକା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତ ହେବ।” ତାପରେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ରାମ ପଦୁକା ଉପରେ ଚରଣ ଦେଇ, ପୁନି ତାହାରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି ପଦୁକା ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଭାରତ ଏହି ପଦୁକାକୁ ଶିରୋପରି ଧରି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଚଉଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜଟା ଓ ଚିରବର୍କ ଧାରଣ କରିବି। ରଘୁବଂଶୀ, ଏହି ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ନଗରର ବାହାରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି ତୁମ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ତୁମ ପଦୁକାକୁ ଦେଇ ଚାଲାଇବି। ଚଉଦ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଯଦି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।” ଏହିପରି ଭାରତଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣି ରାମ ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର, ତାଙ୍କୁ ରୋଷ କରନାହାଁ। ମୋ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତୁମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ। ଏହିପରି କହି ରାମ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଭାରତ ପଦୁକାକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ, ତାପରେ ପଦୁକାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲେ। ପରେ, ଲୋକମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଭାଇମାନେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଭାରତ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ହେଇ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ରହିଲେ। ମାତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଭରି କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଭାରତ ସମ୍ମାନ ସହିତ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ନିଜ କୁଟିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ତାପରେ, ଭାରତ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ପଦୁକାକୁ ଧରି ରଥରେ ଚଢ଼ି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଜାବାଲି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ, ଶୋଭାମୟ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ଚଳିଗଲେ, ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ପଥେ ଭାରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ହଜାର ହଜାର ରମ୍ୟ ଖଣିଜ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟ ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଭାରତ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁଠି ଋଷି ଭୃଗୁବନ୍ଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଥାପନା କରିଥିଲେ। ଭାରତ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ରଥରୁ ଅବତରି ଭୃଗୁବନ୍ଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏବେ ଆନନ୍ଦିତ ଭରଦ୍ୱାଜ ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରିୟ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେଲା କି? ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲ କି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଭାରତ କହିଲେ, “ମୁଁ ଓ ଗୁରୁବର ବସିଷ୍ଠ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଏକାଗ୍ର ଓ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଳନ କରିବି, ଚଉଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।’ ବସିଷ୍ଠ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଏହିପରି କହିଲେ, ‘ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ପଦୁକା ଆନନ୍ଦ ସହ ଦିଅ, ଏହିପରି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅୟୋଧ୍ୟାର ମଙ୍ଗଳ ହେବ।’ ଏହିପରି ଶୁଣି ରାମ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଦେଖି ଏହି ପଦୁକା ଉପରେ ଚଢ଼ି, ମୋ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହାକୁ ମତେ ଦେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅପସାରିତ ହୋଇ, ଏହି ଶୁଭ ପଦୁକା ନେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରୁଛି।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମମୟ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା ଶୁଣି, ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, “ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ରବାନ, ଯେପରି ଜଳ ଖାଲିଠାରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସେପରି ଧର୍ମ ତୁମରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ବସିଛି। ତୁମ ପିତା ଦଶରଥ ମହାବଳୀ ନେକ୍ତର ସମାନ, କାରଣ ତୁମେ ଏପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ନୀତିପରାୟଣ ପୁତ୍ର।” ଏପରି କହି, ଭାରତ ଭୃଗୁବନ୍ଶୀଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ପରିକ୍ରମା କରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ବିଶାଳ ସେନା ଭାରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲା। ପରେ ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀ ଓ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଶୋଭାମୟ ନଦୀ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହ ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁରରୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଏବେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନ ପିତା, ନ ଭାଇ ରହିଛନ୍ତି—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଭାରତ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ... (ଏହିପରି ରାମାୟଣର ଏହି ଉତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।