ଏହି ସମୟରେ, ଦୃଶ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଛିଥିବା ଅନେକ ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧଗଣ ମିଶି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ପୁଅ — ରାମ ଓ ଭରତଙ୍କୁ — ଅନେକ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଲାଗି ଆଗେଇ ଆସିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ସେଇ ଜଣେ ପିତା ଭଲଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଯାହାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏମାନଙ୍କର ଆଲୋଚନା ଶୁଣି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏପରି ପୁଅ ଚାହୁଁଛୁ।” ତାପରେ, ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଋଷିମଣ୍ଡଳ ତୁରନ୍ତ ଏକଠା ହେଇ, ରାଜାମଧ୍ୟରେ ବାଘର ସମାନ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ ଓ ଖ୍ୟାତିରେ ମହାନ୍। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଛ, ତେବେ ରାମଙ୍କର ବାକ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।” ସେମାନେ ଅଭିପ୍ରାୟ କହିଲେ, “ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ଯେ ରାମ ସଦା ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣମୁକ୍ତ ରହନ୍ତୁ। କୈକେୟୀ ପ୍ରଭାବରେ, ଦଶରଥ ଏବେ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପିତୃ ଋଣ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି।” ଏହି ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହି ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାର୍ଷି ଓ ରାଜର୍ଷିମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାମ, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ, ମୁଦିତ ମୁହଁରେ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏହିପରେ, ଭରତଙ୍କ ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲା, ସେ ହାତ ଜୋଡି ଅନ୍ତର୍ଗତ କମ୍ପିତ ସ୍ୱରରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, “ରାଜଧର୍ମ ଓ ବଂଶ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ମୋ ମା ଓ ମୋର ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ!” “ମୁଁ ଏତେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ନା ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିପାରିବି। ଆମର ନିକଟାତ୍ମୀୟ, ଯୋଧା, ମିତ୍ର ଓ ସାଥୀମାନେ ତୁମକୁ ଏକାକି ଭଗିବା ପାଇଁ ଆଶା କରନ୍ତି, ଯେପରି କୃଷକମାନେ ବର୍ଷାବାଦଳକୁ ଆଶା କରନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ନିଜେ ଅଧିକାର କର; ତୁମେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଛ।" ଏପରି କହି, ଭରତ ଦାନ୍ତି ଭାବରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପାଦ ପରେ ପଡିଲେ, ଆଗ୍ରହରେ ନିବେଦନ କଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କୁ ମୋଦିତ ମୁହଁରେ କୋଲେଇ ନିଲେ; ରାମଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମନ୍ଦାର ପତ୍ର ପରି, ସ୍ୱର ମଦମତ୍ତ ହଂସ ପରି ମୃଦୁ। "ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ନିଜର, ଦାନ୍ତି ଭାବରେ ଭରିତ; ତୁମେ ଏକାକି ଏ ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମନ୍ତ୍ରୀ, ମିତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀ ସହ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଏ ଏକାଉଁ ଭାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କର। ଚାନ୍ଦ୍ରରୁ ଶ୍ରୀ ବିଦାୟ ହୋଇପାରେ, ହିମାଳୟ ତାଙ୍କ ତୁଷାର ଛାଡ଼ିପାରେ, ସାଗର ତାଙ୍କ ତୀର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ବାଚନ ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ।" "ମା କୈକେୟୀ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, କିମ୍ବା ଆଶା କିମ୍ବା ଲୋଭରୁ; ଏହି ଭାବକୁ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେପରି ଉଚିତ, ସେପରି ବ୍ୟବହାର କର।" ରାମ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ଭରତ କୌଶଳ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ — ଯାହାଙ୍କ ତେଜ ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଓ ଦେହ ସୂର୍ୟ ପରି — ସମ୍ମୋଦିତ କଲେ: "ହେ ଉତ୍ତମ, ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଲଂକୃତ ପଦୁକା ଉପରେ ତୁମେ ପଦ ରଖ; ଏହି ପଦୁକା ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କରିବ।" ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ରାମ, ପଦୁକା ଉପରେ ଚାଲି, ପୁନଃ ତାହାରୁ ଉତରି, ସେଗୁଡିକୁ ମହାତ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ଭରତ, ପଦୁକାକୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଚୌଦ ଅଠାରେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୁଁ ଜଟା ଓ ଭାଲ ଉପରେ ପିନ୍ଧିବି।" "ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ନଗର ବାହାରେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୁଞ୍ଜି, ତୁମ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରିବି।" "ତୁମ ପଦୁକାକୁ ରାଜ୍ୟ ନିୟୋଗ କରି, ଚୌଦ ଅଠାରେ ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲେ ଯଦି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ରାମ ଏହି କଥାକୁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି, ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଭରିତ କୋଲେଇ ନିଲେ, ଶତୃଘ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ କୋଲେଇ ନିଲେ, ତାପରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମା କୈକେୟୀକୁ ରକ୍ଷା କର; ତାଙ୍କୁ ରୁଷ୍ଟ ହେବି ନାହିଁ। ମୋ ଓ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶପଥରେ ତୁମେ ବନ୍ଧିତ।" ଏପରି କହି, ରାମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ଭାଇ ଭରତକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହିପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ଭଲ ଭାବରେ ସଜିତ ପଦୁକାକୁ ପୂଜା କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଓ ପଦୁକାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିଲେ। ଏପରି, ଲୋକ, ବୃଦ୍ଧ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଭାଇମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଅଚଳ ହିମାଳୟ ପରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସେମାନେଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ମାମାନେ, ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଭରି, ଦୁଃଖରେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଭରତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସମସ୍ତ ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ ଉପବନ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଅଶ୍ରୁ ଜଳରେ ଭିଜି। ଏହିଭଳି ଶ୍ରୀ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶ ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ପୁରାତନ ଏପିକ ରାମାୟଣରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଲେଖା। ତାପରେ, ଭରତ ପଦୁକାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ଆନନ୍ଦରେ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଆଗେଇ ଚଲିଲେ। ସେମାନେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ଆଗେଇ ଗଲେ। ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ଏହି ରାସ୍ତାରେ ଲାଖେ ଲାଖେ ମନୋହର ଖଣିଜ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଗେଇ ଚଲିଲେ। ଚିତ୍ରକୂଟ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଭରତ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁଠି ମହାର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ସେଠି ପହଞ୍ଚି, ଜ୍ଞାନୀ ଭରତ ରଥରୁ ଉତରି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ପ୍ରିୟ, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା କି? ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସହ ଦେଖା କରିଲା କି?" ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଭାଇପ୍ରତି ନିଷ୍ଠ ଭରତ ଉତ୍ତର କଲେ: "ଗୁରୁ ଓ ମୋର ଅନୁରୋଧ ଅନେକଥିରେ, ରାଘବ ଦୃଢ଼ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କଥା କହିଥିଲେ।