ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ସୁମିତ୍ରା କୁଶ ଚଉକି ଭିତରେ ପତିଆଇ ନିଜେ ତାହାଉପରେ ଶୋଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ, ରାଜର୍ଷି ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାରତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ: “ହେ ଭାରତ, ମୁଁ ଯେପରି ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବନରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ପାଖରେ ବସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଠାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏପରି ପ୍ରତିବାଦରେ ବସିବା ପାଇଁ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଏହି କଠିନ ନିୟମ ଛାଡ଼, ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରକୁ। କିନ୍ତୁ ଭାରତ ତଥାପି ବସି ରହି, ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ନଗରବାସୀ ଏବଂ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: “ତମେମାନେ ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ କାହିଁକି ଉପଦେଶ ଦେଉନାହଁ?” ତାହାପରେ ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଆମେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରୁଛୁ; ରାଘବ ସଠିକ କଥା କହୁଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମେ ସେଉଁଠି ସିଧାସଳଖ ଉପଦେଶ ଦେଇପାରୁନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ କହିଲେ: “ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ। ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରସଙ୍ଗ ସଠିକ ଭାବେ ଶୁଣି, ହେ ଭାରତ, ଉଠ, ମୋ ସହିତ ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କର।” ତାପରେ, ଭାରତ ଉଠି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ: “ସଭା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସାୟୀ ମଣ୍ଡଳୀ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଉନାହିଁ, ଏବଂ ଏହି ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ। ଯଦି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜେ ଚୌଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି।” ଭାଇଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦୀ କଥା ଶୁଣି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: “ମୋ ପିତା ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲେ, ଯେଉଁ ପ୍ରତିଞ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ମୁଁ କିମ୍ବା ଭାରତ କେହି ମିଥ୍ୟା କରିପାରିବୁ ନାହିଁ। ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ମୁଁ ଅବହେଳା କରିପାରିବି ନାହିଁ; କୈକେୟୀ ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲେ ଓ ପିତା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ଭାରତଙ୍କୁ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନ୍ୟ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବୋଲି ଜାଣେ; ଏହି ବିଷୟରେ ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ। ଯେବେ ମୁଁ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିବି, ତେବେ ଆମେ ଦୁଇଁଜଣେ ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ପ୍ରଧାନ ଭୂମିକା ନେବୁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ରାଜା ମୋ ପ୍ରତିଞ୍ଞାରେ ବନ୍ଧିଗଲେ; ଏବେ ଭାରତ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଠାରୁ ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶଏଗାରିଏଠି ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମିଳନ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଇଯିଲା। ତାପରେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ମୁନି, ସିଦ୍ଧମାନେ ଏହି ଦୁଇ କକୁତ୍ସ୍ଥପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। “ଧନ୍ୟ ସେ ଲୋକ ଯାହାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମଶୀଳ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏମିତି ପୁଅ ଚାହୁଁଛୁ।” ଏପରି ମୁନିମଣ୍ଡଳୀ ଦଶମୁଖ ରାବଣର ବିନାଶକୁ ଆଶା କରି, ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛ; ଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତିରେ ମହାନ; ଯଦି ପିତାଙ୍କୁ ଗୌରବ ଦେଉଛ, ତେବେ ରାମଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କର। ଆମ ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି ଯେ, ରାମ ପିତାଙ୍କ ଋଣରୁ ସଦା ମୁକ୍ତ ରହନ୍ତୁ; କୈକେୟୀଙ୍କ କାରଣରୁ ଦଶରଥ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ଋଣମୁକ୍ତ ହେଲେ।” ଏପରି କହି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାର୍ଷି ଏବଂ ରାଜର୍ଷିମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ଶୁଭ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାମ ହସ୍ତେ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରତି ଆଦର ଜଣାଇଲେ। ଭାରତ, ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ଓ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ: “ରାଜଧର୍ମ ଓ ବଂଶ ପରମ୍ପରା ଭାବି, ମୋ ମାତା ଓ ମୋର ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କର, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ। ମୁଁ ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟକୁ ଏକାକି ରକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ନାହିଁ ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିପାରିବି। ଆମ ବନ୍ଧୁ, ସେନା, ମିତ୍ର, ସଂଗୀମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଯେପରି କୃଷକମାନେ ବର୍ଷା ମେଘକୁ ଆଶା କରନ୍ତି। ହେ ଧୀର, ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପିତ କର, ତୁମେ ଏହି ଜନତାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସମର୍ଥ।” ଏପରି କହି, ଭାରତ ଭାଇଙ୍କ ପାଦେ ପଡ଼ି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ରାମ, ଜଳର ଶୁଭ୍ର କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମଦମତ୍ସ୍ୟ ହଂସ ସଦୃଶ କଣ୍ଠ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭାଇକୁ ଆଉଠି ଝିଅକୁ ଆଖିରେ ନେଇ କହିଲେ: “ଏହି ନିଷ୍ଠା ତୁମ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହା ନମ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ; ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ମନ୍ତ୍ରୀ, ମିତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଉପଦେଷ୍ଟାମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଚାର କର, ଏବଂ ବଡ଼ କାମ ମଧ୍ୟ ସଫଳ କର। ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ର ର ଶ୍ରୀ ହରାଇପାରେ, ହିମାଳୟ ତାଙ୍କ ହିମ ଛାଡ଼ିପାରେ, ସମୁଦ୍ର ସୀମା ଚାଲିଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଞ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ। ମାତା ଏହି କାମ ଚାହା କିମ୍ବା ଲୋଭରେ କରିଥିଲେ; ଏହାକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଜେପରି ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ ସେପରି ଆଚରଣ କର।” ଏପରି କହିବାପରେ, ଭାରତ କୌଶଲ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଏବଂ ଆକୃତି ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ, କହିଲେ: “ହେ ମହାନ, ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ପଦୁକା ଉପରେ ତୁମ ପାଦ ରଖ; ଏହି ପଦୁକା ସମସ୍ତ ଜନତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିଶ୍ଚିତ କରିବ।