ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଓ ବର୍ଷାରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିଲା । ରାମ, ନୀତି ଓ ଧର୍ମର ଅଟୁଟ ଅନୁସରଣକାରୀ, ବର୍ଷାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ସଭା, ଏହି ସମୂହ ଓ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ପାଳନ ହୁଏ, ସେଠି ନୀତିମାନ୍ୟ ପଥରୁ କେବେ ଦୂରେଇଯିବା ହୁଏନା । ବୟସ୍କ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ମାଆଙ୍କ କଥାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କଲେ କେବେ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ହୁଏନା । ବର୍ଷା, ତୁମେ ଯେମିତି ମୋ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛ; ତାହା ପୂରଣ କଲେ ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରୁ କେବେ ବି ଦୂରେଇଯିବି ନାହିଁ ।” ଏପରି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମାତାପିତା ଯେଉଁ ଉପକାର ସନ୍ତାନଙ୍କ ପାଇଁ କରନ୍ତି, ତାହା କେବେ ପୂରା ଶୋଧ କରିହେବ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ କୃତ୍ୟ ଅପୂରଣୀୟ । ତଥାପି, ଯେଉଁଠାରେ ଯେତେକି ଦେଇପାରିବା, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ଓ ପୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତଜ୍ଞତା ଦେଖାଯାଏ । ମୋର ପିତା ଦଶରଥ, ରାଜା ଓ ମୋର ଜନକ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବେ ଅବହେଳା କରିବି ନାହିଁ ।” ରାମଙ୍କ ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଉଦାର ହୃଦୟ ବର୍ଷା ତୁରନ୍ତ ଚାରିଓ ଦିଗରେ ଚାଲିଥିବା ରଥିକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ କୁଶ ଶୟ୍ୟା ପତିଆ । ମୁଁ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେଠି ବସିଥିବି । ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ, ଆଲୋକ ଓ ଧନ ଛାଡି, ଦ୍ୱିଜାତି ମତେ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାଇ ଫେରିନଆସନ୍ତି ।” ସୁମିତ୍ରା, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଜେ କୁଶ ଶୟ୍ୟା ଛାଡ଼ି ତଳେ ଶୁଇଯାଇଲେ । ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜର୍ଷି, ବର୍ଷାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କାହିଁକି ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ଏପରି ବସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏହି ପ୍ରତିବାଦ ଉପବେଶ ତ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ କରନ୍ତି ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ; ରାଜାଭିଷିକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି କୌଣସି ବିଧି ନାହିଁ । ଉଠ, ବର୍ଷା, ଏହି କଠିନ ନିଷ୍ଠା ଛାଡ଼; ତୁରନ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ ।” ତଥାପି, ବର୍ଷା ବସିଥିଲେ । ସେ ଚାରିପାଖ ଦେଖି ସଭାସଦସ୍ୟ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ କାହିଁକି ଉପଦେଶ ଦେଉନାହାଁ?” ସଭାସଦସ୍ୟ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ କହିଲେ, “ଆମେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଚିହ୍ନୁ; ରାଘବ ଠିକ କହୁଛନ୍ତି । ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ସିଧାସଳଖ କିଛି କହିପାରିବୁ ନାହିଁ ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ରାମ କହିଲେ, “ମିତ୍ରମାନେ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ଯାହା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ । ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷର କଥା ଠିକ ଭାବେ ଶୁଣି, ବର୍ଷା, ଏବେ ଉଠ ଓ ମୋ ସହ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କର ।” ବର୍ଷା ଉଠି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସଭା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶ୍ରେଣୀମାନେ ପାଖେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁନାହିଁ, ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଉନାହିଁ, ଏବଂ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ । ଯଦି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜେ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବି ।” ଭାଇର ସତ୍ୟବାଦୀ କଥାରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ, ରାମ ସଭାସଦସ୍ୟ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ମୋ ପିତା ଯେଉଁ ଦିଏଥିଲେ, ଯେଉଁ ଦାନ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ମୁଁ କିମ୍ବା ବର୍ଷା କେହି ବଦଳାଇପାରିବୁ ନାହିଁ । ମୁଁ କେବେ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ନାହିଁ, ଅରଣ୍ୟବାସ ମୋ ପାଇଁ ଅପମାନ ନୁହେଁ; କୈକେୟୀ ଯେଉଁ ଉଚିତ କଥା କହିଥିଲେ ଓ ପିତା କରିଥିଲେ, ତାହା ଭଲ ହୋଇଛି । ବର୍ଷା ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ବୟସ୍କଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ; ଏହି ବିଷୟରେ ସବୁ ଠିକ ଅଛି । ମୁଁ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିଲେ, ଦୁଇଁ ଭାଇ ଏଇ ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକ ହେବା । ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ବନ୍ଧିତ; ବର୍ଷା, ତୁମେ ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ଅସତ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ କର ।” ଏପରି ଭାବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଦଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ; ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଦେଖି ସେମାନଙ୍କ ଦେହର ଲୋମ ଖଡ଼ିଉଠିଲା । ଦେବଗଣ, ମୁନିଗଣ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ରହି, ଦୁଇ କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ଧନ୍ୟ ସେ, ଯାହାର ଦୁଇପୁଅ ଧର୍ମ ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମର୍ଥ; ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ସନ୍ତାନ ଚାହୁଁ ।” ଏହି ସମୟରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ମୁନିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବର୍ଷାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଛ, ଜ୍ଞାନ, ଚରିତ୍ର ଓ କୀର୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯଦି ପିତାଙ୍କୁ ଗୌରବ ଦେଉଛ, ରାମଙ୍କ କଥା ମାନ । ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ଯେ, ରାମ ସଦା ପିତାଙ୍କ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ରହୁନ୍ତୁ; ଏବଂ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା, ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ପିତୃ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ।” ଏହି କଥା କହି ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାର୍ଷି ଓ ରାଜର୍ଷିମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥାରେ ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ହସ୍ତମୁଦ୍ରାରେ ମୁନିମାନେଙ୍କ ଆଦର କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବର୍ଷା, ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ, ହାତ ଜୋଡି, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାଜଧର୍ମ ଓ ଆମ ବଂଶର ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ, ମୋ ଓ ମାତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ ହେବ, ରାଘବ । ଏତେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟକୁ ମୁଁ ଏକା ରକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ; ନ ଏହି ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବି ।” ଏହିପରି ଭାବେ ରାମ ଓ ବର୍ଷାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ଅମୂଳ୍ୟ ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା ।