ନଭାଗଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଥିଲେ—ଅଜ ଏବଂ ସୁବ୍ରତ। ଅଜଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ। ତୁମେ ଏହି ଦଶରଥଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପୁଅ ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଏହିପରି ତୁମର ଅଧିକାର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଜନସମୂହଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜବଂଶରେ ଏକ ପୁରାତନ ନୀତି ଅଛି—ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ପୁଅ ରାଜା ହୁଏ, ବଡ଼ ପୁଅ ଥିଲେ ଛୋଟ ପୁଅଙ୍କୁ କଦାପି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଆଜି ତୁମେ ତୁମର ବଂଶର ଏହି ପାଳିତ ନୀତି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଭାବରେ ରତ୍ନମୟ ଏହି ବିଶାଳ ଭୂମିରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ସେଉଁପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଶାସନ କର। ଏଭଳି ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ଶେଷ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ରାଜପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଧର୍ମମୟ ଆଉ ଏକ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ଏହି ସଂସାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ଜଣ ବଡ଼—ଗୁରୁ, ପିତା ଓ ମାତା। ପିତା ଶରୀର ଦେଇଥାନ୍ତି, ଗୁରୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେହିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ 'ଗୁରୁ' ବୋଲାଯାଏ। ଏହିଭଳି, ମୁଁ ତୁମର ପିତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ତୁମର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ, ଏହିପରି ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କରିଲେ ତୁମେ କଦାପି ଧର୍ମପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବ ନାହାଁ। ଏହି ସଭା, ଏହି ଗଣ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରି ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହାନ୍ତି। ବୟସ୍କ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମାଆଙ୍କ କଥାକୁ କଦାପି ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କଲେ ଧର୍ମପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଭାରତଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରି, ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡ଼ୁନାହାଁ, କାରଣ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ।" ଏଭଳି ମଧୁର ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାମ କହିଲେ—"ପିତାମାତା ଯେଉଁ ଉପକାର କରନ୍ତି, ତାହା କେବେ ଫେରାଇ ପାରିବା ନୁହେଁ; ମାତା ଓ ପିତାଙ୍କ କୃତ୍ୟ କେବେ ଦେଉଥିବା ପ୍ରତିଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଯେତେ ଶକ୍ତି, ଦେଇବା, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର ଦେବା, ମିଠା କଥା କହିବା ଓ ପୋଷଣ କରିବାରେ ତାଙ୍କୁ ସେଇଁ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଇଯିବା ଉଚିତ୍। ମୋର ପିତା ଦଶରଥ, ରାଜା ଓ ମୋର ଉତ୍ପାଦକ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବେ ମୁଁ ଅବହେଳା କରିବି ନାହିଁ।" ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ତୁରନ୍ତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏଠି ଭୂମିରେ କୁଶ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ଭାଇଙ୍କ ଆଗରେ ବସିବି, ଯେଉଁଠାକୁ ସେ ମୋପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ, ଆଲୋକ, ଧନ ବିହୀନ ଭାବେ ମୁଁ ଏଠି ଶୁଇ ରହିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଫେରି ନାଆସନ୍ତି।" ଏହା ଦେଖି ସୁମିତ୍ରା, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଳଚାଉରେ କୁଶ ବିଛାଇ ନିଜେ ଶୁଇ ପଡ଼ିଲେ। ଏପରି ଦେଖି, ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ଭାରତ, ମୁଁ ଯେପରି ଏଥିରେ ବସିଛି, ସେପରି ତୁମେ କାହିଁକି ବସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?" ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏଭଳି ବସିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାହିଁ। "ଉଠ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କଠିନ ବ୍ରତ ଛାଡ଼; ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ।" କିନ୍ତୁ ଭାରତ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ—"ତୁମେ ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ କାହିଁକି ବୁଝାଉ ନାହଁ?" ତେବେ ସେମାନେ କହିଲେ—"ଆମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନୁଛୁ; ସେଠି ରାମ ସଠିକ କଥା କହୁଛନ୍ତି। ସେ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମେ ସେଠାରେ କିଛି କରିପାରିବୁ ନାହିଁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ କହିଲେ—"ମିତ୍ରମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦିଗ ଭଲଭାବରେ ଅନୁଭବ କରି ଏବଂ ମୋ ସହ ଜଳସ୍ପର୍ଶ କର।" ତାପରେ, ଭାରତ ଉଠି ଜଳସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ—"ସଭା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଗଣମାନେ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁନି, ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଉ ନାହିଁ, ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଉ ନାହିଁ। ଯଦି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜେ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି।" ଭାରତଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦୀ କଥା ଶୁଣି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ—"ମୋ ପିତା ଯେଉଁ ଅନୁଗ୍ରହ, ବଚନ ଓ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ମୋ କିମ୍ବା ଭାରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଦଳାଯିବ ନାହିଁ। ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କିଛି କରିବା ମୋ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅରଣ୍ୟବାସ ମୋ ପାଇଁ ଅସ୍ୱୀକୃତ ନୁହେଁ; କୈକେୟୀ ଯେଉଁଠି ଠିକ କଥା କହିଥିଲେ ଓ ପିତା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେହିଠି ଭଲ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଭାରତଙ୍କୁ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ବୟସ୍କଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଜାଣେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣେ; ଏଠି ସବୁଠି ଭଲ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ସହ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିବି, ସେତେବେଳେ ଦୁହେଁ ଏହି ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିପତି ହେବୁ। ରାଜା ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ବନ୍ଧି ଥିଲେ; ଏବେ ଭାରତ ଏହି ମିଥ୍ୟାରୁ ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।" ଏଠି ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଏକତ୍ରିତ ମହାର୍ଷିମାନେ, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ହୃଦୟରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲେ। ତାପରେ ଦେବମୁନିମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧଗଣ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ଏହି ଦୁଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।