ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ନହୁଷ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଡିଗ; ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ନାଭାଗ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ନାଭାଗଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ ଥିଲେ—ଏକ ଅଜ ଓ ଦ୍ଵିତୀୟ ସୁବ୍ରତ; ଏହି ଅଜଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ। ଆପଣ, ହେ ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପୁଅ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହିଠାରୁ, ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦେଖାଶୁଣା କରନ୍ତୁ, ହେ ରାଜନ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସବୁବେଳେ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାଜା ହୁଏ; ଜେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣ ଥିଲେ କେବେ ଅପର ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଆପଣ ଆଜି ନିଜ ବଂଶର ପୁରାତନ ନୀତି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ବିଶାଳ ଓ ରତ୍ନମୟ ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି କଥା କହିବା ପରେ, ରାଜପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଧର୍ମ ଭରିତ ଅନ୍ୟ କଥା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହି ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଜଣ ବଡ଼– ଗୁରୁ, ପିତା ଓ ମାତା, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ। ପିତା ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହିପରି ସେମାନେ 'ଗୁରୁ' ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯେପରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଗୁରୁ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମୋ କଥା ମାନିଲେ ଆପଣ କେବେ ଧର୍ମର ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ। ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ, ଏହି ସଭା, ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ପାଳନ ହୁଏ, ସେଠି ଧର୍ମରୁ କେବେ ବିମୁଖ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବୟସ୍କ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମାଆଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ କଥା ମାନିଲେ କେବେ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଯିବା ନାହିଁ। ଭରତଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଘବ, ଆପଣ ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରୁ ବିମୁଖ ହେବେ ନାହିଁ। ଗୁରୁଙ୍କ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ନିଜେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ– “ମାତାପିତା ଯେଉଁ ଉପକାର ସନ୍ତାନଙ୍କୁ କରନ୍ତି, ତାହା କେବେ ପୂରା ମିଳିବା ନୁହେଁ; ମାଆ ଓ ବାପାଙ୍କ ଉପକାର କେବେ ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠିକି ଯେପରି ଶକ୍ତି, ସେପରି ଦାନ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ମୃଦୁ କଥା ଓ ପାଳନ କରି, ତାଙ୍କୁ କିଛି ପ୍ରତିଦାନ ଦିଆଯାଇପାରିବ। ମୋ ବାପା ଦଶରଥ, ରାଜା ଓ ମୋ ଜନକ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବି ନାହିଁ।” ଏହିପରି ରାମଙ୍କ କଥା ପରେ, ଭରତ, ଦୟାଳୁ ଓ ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ, ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର କୁଶ ଚାଲା ପିଛିଇଦିଅ; ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମୋପ୍ରତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନ ହେବେ।” “ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ଆଲୋକ ନେବି ନାହିଁ, ଧନ ଛାଡ଼ି ଦେବି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରି ଶୈଳ ଉପରେ ଶୋଇ ରହିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମ ଫେରି ନ ଆସିବେ।” ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସୁମିତ୍ର ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୁଶ ଚାଲା ପିଛେଇ ନିଜେ ତାହାରେ ଶୋଇଲେ। ତେବେ ରାମ, ରାଜରୁଷି, ଭରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ହେ ଭରତ, ମୁଁ ଯେମିତି କରୁଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ଏହିପରି ଅଟୁଟ ସଂକଳ୍ପ ଧରି ମୋ ସାଙ୍ଗରେ ବସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” “ଏଠି ଏକ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଲୋକମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ବସିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଭିଷିକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ବିରୋଧ ବସିବା ନିୟମ ନାହିଁ। ଉଠ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କଠିନ ବ୍ରତ ଛାଡ଼; ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ହେ ରାଘବ।” କିନ୍ତୁ ଭରତ ଏହିପରି ବସିଥିଲେ, ସେ ଚାରିପାଖ ଦେଖି ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ କାହିଁକି ଏହି କଥା କହୁନାହାଁ?” ସେମାନେ କହିଲେ: “ଆମେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଚିହ୍ନୁ, ରାଘବ ଠିକ୍ କହୁଛନ୍ତି। ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମେ ସିଧାସଳଖ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କଥା କହିପାରିବୁ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ କହିଲେ: “ମିତ୍ରମାନେ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରେ କଥା କହନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ଦୁଇ କଥା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣି, ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କର। ଏହାପରେ, ଉଠି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଭରତ କହିଲେ: ‘ସଭା, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀମାନେ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୋ ମାଆଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଉନାହିଁ, ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦିଏ ନାହିଁ। ଯଦି ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଅତିଆବଶ୍ୟକ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜେ ଚୌଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି।’” ଭାଇଙ୍କ ସତ୍ୟ କଥାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: “ମୋ ବାପା ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଜୀବନକାଳରେ ଦାନ କରିଥିଲେ, ତାହା ମୁଁ କିମ୍ବା ଭରତ, କେହି ବି ଅଲମ୍ବନ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ। ମୁଁ କେବେ ଅଧର୍ମ କରିବି ନାହିଁ, ଅରଣ୍ୟବାସ ମୋ ପାଇଁ ଅବମାନ ସମାନ ନୁହେଁ; କୈକେୟୀ ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ କଥା କହିଥିଲେ ଓ ବାପା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ତାହା ଭଲ ହୋଇଥିଲା। ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ବଡ଼ମାନ୍ୟ କଥା ମାନିବା ଜଣାଏ; ଏହି ମାମଲାରେ ସବୁଠି ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଡ଼ିଗ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିବି, ତେବେ ଆମେ ଦୁଇଁଝଣେ ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ ହେବୁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଉନ୍ମତ୍ତନ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଜା ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ; ଭରତ ଏହି ମିଥ୍ୟାରୁ ଆମ ବଡ଼ ବାପାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରୁନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମିଳନ ଓ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଋଷିମୁନିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହୋଇଯାଇଥିଲା।