ଭଗୀରଥଙ୍କର ବଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯାଙ୍କ ନାମରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଲା। କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ରଘୁ, ଯାଙ୍କ ନାମରେ ରଘୁବଂଶ ଚିରସ୍ମରଣୀୟ ହେଲା। ଏହି ରଘୁଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷକ କଲ୍ମାଷପାଦ, ଯିଁହାକୁ ସଉଦାସା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। କଲ୍ମାଷପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶଙ୍ଖଣ, ଯିଁହା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଧିଗ୍ରହଣ କରି, ହଜାର ନିକାୟକୁ ସଂହାର କରିଥିଲେ। ଶଙ୍ଖଣଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ସୁଦର୍ଶନ, ଏକ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଏବଂ ବୀର ପୁରୁଷ। ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ପୁଅ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୀଘ୍ରଗ। ଶୀଘ୍ରଗଙ୍କ ପୁଅ ମରୁ, ମରୁଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକ, ଏବଂ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକଙ୍କ ପୁଅ ଅମ୍ବରୀଷ, ଯିଁହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଥିଲେ। ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପୁଅ ନହୁଷ, ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଅଟୁଟ; ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ନାଭାଗ, ଯିଁହା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ନାଭାଗଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଥିଲେ—ଅଜ ଏବଂ ସୁବ୍ରତ। ଏହି ଅଜଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ। ତୁମେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଯିଁହା ରାମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି, ଏଇ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ଜନତାଙ୍କ ଦେଖାଶୁଣା କର, ହେ ରାଜନ୍। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସବୁବେଳେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାଜା ହୁଏ; ଏଠାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଥିଲେ କେବେ ଛୋଟ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ। ଆଜି ତୁମେ ତୁମ ବଂଶର ପାରମ୍ପରିକ ନୀତି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଏଇ ରତ୍ନମୟ, ବିସ୍ତୃତ ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କର। ଏପରି ମହାନ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ ରାଜପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି, ରାମଙ୍କୁ ଧର୍ମମୟ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ: ଏହି ଜଗତରେ ତିନିଜଣ ବଡ଼ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି—ଗୁରୁ, ପିତା ଏବଂ ମାତା, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ। ପିତା ସନ୍ତାନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ 'ଗୁରୁ' କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ମୁଁ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ତୁମ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ; ମୋ କଥା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ। ଏହି ସଭା, ଏହି ନାଗରିକମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ତାହା ସଠିକ୍ ମାର୍ଗ ଅଟୁଟ ରହେ। ବୟସ୍କ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମାତାଙ୍କ କଥାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତି ହୁଏ ନାହିଁ। ଭରତ ଯେଉଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ତୁମ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଛାଡ଼ିବା ହେଉନାହିଁ, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ। ଏପରି ଗୁରୁଙ୍କ ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ରାଘବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ମାତାପିତା ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଯେତେ କରନ୍ତି, ତାହା କେବେ ପୂରା କେବେ ଫେରାଇ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯେତେକି ଦେଇପାରିବ, ସେତେ ଦେଇ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ମୃଦୁ ବାକ୍ୟ ଓ ପାଳନ କରି, ତାଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇଯିବ। ମୋ ପିତା ରାଜା ଦଶରଥ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବେ ମୁଁ ଅବହେଳା କରିବି ନାହିଁ। ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ପରେ, ଭରତ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ କୁଶ ଶଯ୍ୟା ବିଛାଇଦିଅ, ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ଅଗ୍ରେ ବସି ତାଙ୍କ ଦୟା ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବି। ଖାଦ୍ୟ ବିନା, ଆଲୋକ ବିନା, ଧନ ବିନା ଏଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରି ଶୟନ କରିବି, ତାଙ୍କ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏହା ଦେଖି ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୁଶ ଶଯ୍ୟା ବିଛାଇ ନିଜେ ଉପରେ ଶୋଇଲେ। ତାପରେ ରାମ, ରାଜରିଷି, ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଏହିପରି କଷ୍ଟଦାୟକ ବ୍ରତ ନେଇ, ମୋ ପାଖରେ ବସିବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି କରି ପ୍ରତିବନ୍ଧ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିପରି ବିଧାନ ନାହିଁ। ଉଠ, ହେ ମହାପୁରୁଷ, ଏହି କଠିନ ନିଷ୍ଠା ତ୍ୟାଗ କର; ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯାଅ। କିନ୍ତୁ ଭରତ ଅପ୍ଲୁତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ କାହିଁକି କେହି ଉପଦେଶ ନେଉନାହାନ୍ତି? ତେବେ ସେମାନେ କହିଲେ: ଆମେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଚିନ୍ହୁ, ରାଘବଠିକ୍ କଥା କହୁଛନ୍ତି। ସେ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ବିପରୀତ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ରାମ କହିଲେ: ଏହି ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିର ଉପଦେଶ ଶୁଣ; ଦୁଇ ପକ୍ଷର କଥା ଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରି, ଏବେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକାସାଥି ଜଳସ୍ପର୍ଶ କରିବା। ଏହାପରେ ଉଠି ଜଳସ୍ପର୍ଶ କରି, ଭରତ କହିଲେ: ସଭା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ନିଗମମାନେ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ନ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ, ନ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଉଛି, ନ ମୋ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି। ଯଦି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜେ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବି। ଏହି ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଇଙ୍କ ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିଲେ: ଯାହା ପିତା ଜୀବନକାଳରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଦାନ କରିଥିଲେ, ତାକୁ ମୁଁ କିମ୍ବା ଭରତ କେହି ମଧ୍ୟ ବଦଳାଇପାରିବୁ ନାହିଁ। ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅରଣ୍ୟବାସ ମୋ ପାଇଁ ଅଦୃଷ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। କୈକେୟୀ ଯେଉଁ ଆବଦ୍ଧ କଥା କହିଥିଲେ ଓ ପିତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାହା ଠିକ୍ ହୋଇଛି।