ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାରେ—ଏକ ରାଜାଙ୍କ ରାନୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ରାନୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ। ସେଇ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଉଁଥିଲେ ସାଗର। ଏହି ସାଗର ନାମକ ରାଜା, ସମୁଦ୍ର ଖୋଦିଥିଲେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦ୍ରୁତଗତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ। ସାଗରଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଅସମଞ୍ଜ, ଯେଉଁଥିଲେ ଅପରାଧ କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ପିତା ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବହିଷ୍କୃତ କରିଥିଲେ। ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀର ଅଂଶୁମାନ୍, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଦିଲୀପ, ଏବଂ ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଭଗୀରଥ। ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ଥିଲେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଲା। କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ରଘୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରଘୁବଂଶ ନାମ ହେଲା। ରଘୁଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ମାନବ ଭକ୍ଷକ କଲ୍ମାଷପାଦ, ଯାହାକୁ ସୌଦାସ ବି ଡାକାଯାଏ। କଲ୍ମାଷପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶଂଖଣ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଧିଗ୍ରହଣ କରି, ହଜାର ସେନାକୁ ନଶ୍ଚିନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଶଂଖଣଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ସୁଦର୍ଶନ, ଏକ ବୀର ଓ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି; ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ପୁଅ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୀଘ୍ରଗ। ଶୀଘ୍ରଗଙ୍କ ପୁଅ ମରୁ, ମରୁଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକ, ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକଙ୍କ ପୁଅ ଅମ୍ବରୀଷ, ଯିଏ ମହାତ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପୁଅ ନହୁଷ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଅଡ଼ିଗ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ନାଭାଗ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମଶୀଳ। ନାଭାଗଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଥିଲେ—ଅଜ ଓ ସୁବ୍ରତ। ଅଜଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ। ରାମ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ର ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛ; ଏହିକାରଣରେ ତୁମ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର ଓ ଜନତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସବୁବେଳେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ର ରାଜା ହୁଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବଞ୍ଚିତ ଥିବାବେଳେ କେବେ ମଧ୍ୟ କନିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଆଜି ତୁମ ବଂଶର ପାଳିତ ପ୍ରଥା ଓ ରଘୁବଂଶୀୟ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ନୀତି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଏହି ରତ୍ନମୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଶାସନ କର। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଉଛି। ଏହା ପରେ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଆଉ ଏକ ଧର୍ମମୟ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, ଏହି ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଜଣ ବଡ଼ମଣିଷ ଅଛନ୍ତି—ଗୁରୁ, ପିତା ଓ ମାତା, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥନନ୍ଦନ। ପିତା ଶରୀର ଦେଇଥାନ୍ତି, ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ଗୁରୁ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏପରି, ମୁଁ ତୁମ ଓ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଗୁରୁ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମୋ କଥା ମାନିବାରେ ଧର୍ମପଥରୁ ତୁମେ କେବେ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି ସଭା, ଏହି ଗଣ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରିଲେ କେବେ ଧର୍ମପଥରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେବେ ନାହିଁ। ବୟସ୍କ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମାତାଙ୍କ କଥା କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିଲେ କେବେ ଧର୍ମପଥରୁ ଦୂର ହେବା ହୁଏ ନାହିଁ। ଭରତ ଯେଉଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ସେଥିକୁ ପୂରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବ ନାହିଁ, ହେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଥିବା। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ନିଜେ ବସିଥିବା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ମାତା ପିତା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କରନ୍ତି, ତାହା କେବେ ପ୍ରତିଦାନ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ମାତା ପିତାଙ୍କ ଉପକାର ପୂରା କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ଯେତେପରି ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦେବା, ଶୂଚିତ୍ୱ, ଭୋଜନ, ଅଲିଙ୍ଗନ, ମୃଦୁ କଥା ବୋଲିବା ଓ ପୋଷଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା କିଛି ମାତ୍ର ପ୍ରତିଦାନ ହେବ। ମୋର ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା ଦଶରଥ; ତାଙ୍କ ଯେଉଁ ଆଜ୍ଞା ମୋତେ ମିଳିଛି, ମୁଁ ତାହା ଅବହେଳା କରିବି ନାହିଁ। ଏପରି କହିବା ପରେ, ଭରତ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ କୁଶ ଶଯ୍ୟା ପତିଆ। ମୁଁ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ସନ୍ମାନ ଦେଇ ସେ ଯାଏଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ସେଯାଏଁ ଏଠି ବସି ରହିବି। ମୁଁ ଅନ୍ନ ବିନା, ଦୀପ ବିନା, ଧନ ବିନା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେପରି ଅଭାବରେ ଥାନ୍ତି, ସେପରି ଏଠି ଶୁଏଇ ରହିବି ଯାଏଁ ରାମ ଫେରିବେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଜମିନିରେ କୁଶ ଶଯ୍ୟା ପତିଆଇ ନିଜେ ତାହାରେ ଶୋଇଲେ। ତାପରେ ରାଜର୍ଷି ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ହେ ଭରତ, ମୁଁ ଯେପରି କରୁଛି, ସେପରି ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ପାଖରେ ବସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସି ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ବସିବାର କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ। ଉଠ, ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଏହି କଠିନ ବ୍ରତ ଛାଡ଼; ଶୀଘ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ନଗରକୁ, ହେ ରାଘବ। କିନ୍ତୁ ଭରତ ବସିଥିଲେ ଏବଂ ଚାରିପାଖ ଜନମାନେ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ—ତମେ ମୋର ଭାଇଙ୍କୁ କାହିଁକି ଉପଦେଶ ଦେଉନାହଁ? ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଆମେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଚିହ୍ନୁଛୁ; ରାଘବ ସଠିକ କଥା କହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଷକୁ ଆମେ ବାଝାଇପାରିବୁ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ କହିଲେ—ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିବା ମିତ୍ରମାନେ ଯେଉଁ କଥା କହନ୍ତି, ସେହି କଥା ଶୁଣ। ଦୁଇପଟି ମାମଲା ସଠିକ ଭାବେ ଶୁଣି ଏବଂ ବୁଝି, ହେ ଭରତ, ଉଠ ଏବଂ ମୋ ସହିତ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କର। ତାପରେ ଭରତ ଉଠି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ—ସଭା, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀସମୂହ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁନି, ମୁଁ ମୋର ମାତାଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଏନି, ଏବଂ ମୁଁ ଏହି ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବଙ୍କୁ ବି ଅନୁମତି ଦିଏନି। ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଗୌରବ ଓ ଧର୍ମପଥ ଅବିଚଳ ରହିଲା—ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା।