ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁଅ ଧୁନ୍ଧୁମାର ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ। ଧୁନ୍ଧୁମାରଙ୍କୁ ଯୁବନାଶ୍ୱ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ହେଲେ। ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ମାନ୍ଧାତୃ ଏକ ଖ୍ୟାତିନାମ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସୁସନ୍ଧି ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ମିଳିଲେ। ସୁସନ୍ଧିଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ—ଧ୍ରୁବସନ୍ଧି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ। ଖ୍ୟାତିନାମ ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁମାରି ଭାରତ ନାମକ ପୁଅ ମିଳିଲେ। ଏହି ଭାରତଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସିତ ନାମକ ପୁଅ ହେଲେ। ଏହି ଅସିତଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ହୈହୟ, ତାଳଜଂଘ, ଓ ଶଶିବିନ୍ଦୁ ନାମକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ରାଜାମାନେ ଉଠିଲେ। ଅସିତ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ଋଷିର ଭଳି ରହିଲେ। ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଇଜଣ ଗର୍ଭବତୀ ରାଣୀ ଥିଲେ। ଏଠିରେ ଗୋଟିଏ ରାଣୀ ଅନ୍ୟ ରାଣୀଙ୍କ ଶିଶୁକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭପାତ ହେବା ପାଇଁ ଔଷଧ ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ହିମବତ ପର୍ବତରେ ବସିଥିବା ଭାର୍ଗବ ଋଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ କାଳିନ୍ଦୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଋଷି ତାଙ୍କ ମନରେ ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶା ଦେଖି କହିଲେ, “ମହିଳା, ତୁମେ ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଧର୍ମିକ, ନ୍ୟାୟବାନ, ବଂଶପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଓ ଶତ୍ରୁନାଶକ ପୁଅ ପାଇବେ।” ଏହି ଶୁଭବାଣୀ ଶୁଣି ଲୋଟସ୍ ପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଓ କମଳକୁଡ଼ ଭଳି ତେଜସ୍ୱି ତିନି, ଆନନ୍ଦରେ ଋଷିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ ଓ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ରାଣୀ ଏହି ଶିଶୁକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଆଉ ଏକ ଔଷଧ ଦେଲେ, ଏହି ଔଷଧ ସହିତ ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ସେହି ହେଲେ ସାଗର। ସାଗର ଏକ ଖ୍ୟାତନାମ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ସମୁଦ୍ର ଖନନ କରିଥିଲେ ଓ ବଳ ଦ୍ୱାରା ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ। ସାଗରଙ୍କ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜ ଥିଲେ, ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବାରୁ ବାପା ସାଗର ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିଥିବାବେଳେ ନିର୍ବାସନ କରିଦେଲେ। ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ ଅଂଶୁମାନ ବୀରତା ଓ ଖ୍ୟାତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଅଂଶୁମାନଙ୍କ ପୁଅ ଦିଲୀପ, ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥ। ଭଗୀରଥଙ୍କୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ ନାମକ ପୁଅ ହେଲେ, ଯାହାଠାରୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁଅ ରଘୁ, ଯାହାଠାରୁ ରଘୁବଂଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ରଘୁଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷକ ଥିଲେ, ଯିଏ କଲ୍ମାଷପାଦା, ସଉଦାସ ଭାବେ ମହାନ ନାମ ପାଇଥିଲେ। କଲ୍ମାଷପାଦାଙ୍କ ପୁଅ ଶଂଖଣ, ଯିଏ ପିତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଧିଗ୍ରହଣ କରି ହଜାର ସେନାକୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ। ଶଂଖଣଙ୍କ ପୁଅ ସୁଦର୍ଶନ, ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ପୁଅ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ଶୀଘ୍ରଗ। ଶୀଘ୍ରଗଙ୍କ ପୁଅ ମରୁ, ମରୁଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକ, ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକଙ୍କ ପୁଅ ଅମ୍ବରୀଷ, ଯିଏ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପୁଅ ନହୁଷ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ନାଭାଗ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମିକ ଥିଲେ। ନାଭାଗଙ୍କୁ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ମିଳିଲେ—ଅଜ ଓ ସୁବ୍ରତ। ଏଠାରୁ ଅଜଙ୍କ ପୁଅ ଦଶରଥ, ଯିଏ ଏକ ଧର୍ମିକ ରାଜା ଥିଲେ। ତୁମେ, ରାମ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଏହିପରି ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଛ। ଏହିପରି ଏକ ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ, ତୁମେ ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଜେଷ୍ଠ ବଞ୍ଚିଥିବାବେଳେ କଦାପି କନିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଆଜି ତୁମେ ରଘୁବଂଶର ପାଳିତ ପ୍ରଥା ଓ ନିଜ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଭଳି ଏହି ରତ୍ନମୟ, ବିସ୍ତୃତ ଭୂମିରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କର। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି, ରାମଙ୍କୁ ଏହିପରି କହି, ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ୟ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷଙ୍କ ପାଖରେ ତିନିଜଣ ବୃଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି—ଗୁରୁ, ପିତା ଓ ମାଆ। ପିତା ଶରୀରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ‘ଗୁରୁ’ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ମୁଁ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ତୁମର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ, ଏହିପରି ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କରିଲେ, ତୁମେ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରମିତ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି ମଣ୍ଡଳୀ, ସଭା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସମସ୍ତେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ତାହା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ବୟସ୍କ ଓ ଧର୍ମିକ ମାଆଙ୍କ କଥା ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରମିତ ହେବ ନାହିଁ। ଭାରତ ଯେପରି ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ପୂରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ଭ୍ରମିତ ହେବ ନାହିଁ, ରାଘବ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧୁର ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାଘବ ନିଜେ ବସିଥିବା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମାତା–ପିତା ଯେପରି ଶିଶୁ ପାଇଁ କରନ୍ତି, ତାହା କେବେ ପୂରା କରିହେବ ନାହିଁ। ମାତା–ପିତାଙ୍କ କୃପା ଅପୂରଣୀୟ। ଏତେକି, ଯେଉଁଠାରେ ଯେତେ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ, ଦେଇ, ସ୍ନାନ–ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ, ମଧୁର କଥା କହି, ଚିରକାଳ ପାଳନ କଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଯଥାସମ୍ଭବ ଋଣ ଶୋଧିପାରେ। ମୋର ପିତା ଦଶରଥ, ସେ ମୋ ପ୍ରଜନକ ଓ ରାଜା; ତାଙ୍କ ଯେଉଁ ଆଦେଶ ମୋତେ ମିଳିଛି, ମୁଁ ତାହା କଦାପି ଅବହେଳା କରିବି ନାହିଁ।” ରାମଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଉଚିତ୍ ହୃଦୟର ସ୍ୱାମୀ ଭାବରେ ତୁରନ୍ତ ଚାରିଅଟିଆଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠି ମାଟିରେ ମୋ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର କୁଶା ଛାଇ ଦେଅ, ମୁଁ ଏଠି ମୋ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ବସିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ ମୋ ଅନୁରୋଧ ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ, ଆଲୋକ, ଧନ ବିନା, ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଭଳି, ମୁଁ ଏଠି ଶରଣାଗତ ଭାବେ ଥିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଫେରିନାହାନ୍ତି।” ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୁଶା ଛାଇ ଦେଲେ ଓ ନିଜେ ସେଉଁଠି ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ରାମ, ମହାନ ରାଜର୍ଷି, ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଭାରତ, ମୁଁ ଯେପରି ଏହି କରୁଛି, ସେପରି କାହିଁକି ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ବସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?