ମହାନ୍ ରାଜା ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଦେଶରେ କେବେ ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା ହେଉନଥିଲା, କେବେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଉନଥିଲା, ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଚୋର ଥିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅନରଣ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୃଥୁ ଜନ୍ମନେଲେ। ପୃଥୁଙ୍କୁ ନେଇ ମହାନ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧୁନ୍ଧୁମାର, ଧୁନ୍ଧୁମାରଙ୍କୁ ନେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁବନାଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ମହାନ୍ ମାନ୍ଧାତୃ, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁସନ୍ଧି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସୁସନ୍ଧିଙ୍କ ଦୁଇଟି ପୁଅ ଥିଲେ—ଧ୍ରୁବସନ୍ଧି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଙ୍କୁ ନେଇ ଶତ୍ରୁନାଶକ ଭରତ ଜନ୍ମନେଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ନେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହୈହୟ, ତାଳ-ଜଂଘ, ଓ ପ୍ରବଳ ଶଶିବିନ୍ଦୁ ନାମକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଉଠିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରି ଅନ୍ତେ ପ୍ରତ୍ୟାଚ୍ୟୁତ ହେଲେ ଓ ପର୍ବତମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଋଷିର ଭାବେ ନିବାସ କଲେ। କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ଦୁଇଟି ରାଣୀ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ଗର୍ଭବତୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ରାଣୀଙ୍କ ସନ୍ତାନକୁ ନଶ୍ୱର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଗର୍ଭପାତକାରୀ ଔଷଧ ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ରହୁଥିବା ଭାର୍ଗବ ଋଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ କାଳିନ୍ଦୀ ନମସ୍କାର କରି ମିଳିଲେ। ଋଷି ତାଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରାର୍ଥନା ଦେଖି କହିଲେ—“ମହିଳା, ତୁମେ ଏକ ମହାନ୍, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ସଂସାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବଂଶସ୍ଥାପକ ଓ ଶତ୍ରୁନାଶକ ପୁଅ ପାଇବେ।” ଋଷିଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ ଲୋଟସ୍ ପତ୍ର ନୟନ ଓ କମଳ ମୁକୁଳ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଭା ତାଳା ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କାଳିନ୍ଦୀ ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ ଓ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ସହସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ନଶ୍ୱର କରିବାକୁ ଗର୍ଭପାତ ଔଷଧ ଦେଲେ। ଏହି ଔଷଧ ସହିତ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ—ସେ ହେଲେ ସଗର। ସଗର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ସମୁଦ୍ର ଖନନ କଲେ। ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ସବରେ ବଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ। ସଗରଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଅସମଞ୍ଜ, ଯିଏ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବାରୁ ବାପା ସଗର ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥିଲେ। ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତାପୀ ଅଂଶୁମାନ୍। ଅଂଶୁମାନ୍ଙ୍କ ପୁଅ ଦିଲୀପ, ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥ। ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ନେଇ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ରଘୁ, ଯାହାଠାରୁ ରଘୁବଂଶର ନାମ ହେଲା। ରଘୁଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ କଲ୍ମାଷପାଦା, ସଉଦାସ। କଲ୍ମାଷପାଦାଙ୍କ ପୁଅ ଶଙ୍ଖଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବାପାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଧିଗତ କରି ହଜାର ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ। ଶଙ୍ଖଣଙ୍କ ପୁଅ ସୁଦର୍ଶନ, ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ପୁଅ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ଶୀଘ୍ରଗ। ଶୀଘ୍ରଗଙ୍କ ପୁଅ ମରୁ, ମରୁଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକ, ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକଙ୍କ ପୁଅ ଅମ୍ବରୀଷ, ଯିଏ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପୁଅ ନହୁଷ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଦୃଢ଼; ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ନାଭାଗ, ଯିଏ ଅତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ନାଭାଗଙ୍କ ଦୁଇଟି ପୁଅ ଥିଲେ—ଅଜ ଓ ସୁବ୍ରତ। ଅଜଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ। ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ତୁମେ, ରାମ। ଏହିପରି, ତୁମେ ତୁମ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର ଓ ଜନତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର, ରାଜନ୍। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସବୁବେଳେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାଜା ହୁଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଥିବାବେଳେ କଦାଚିତ୍ କୁମାର ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯିବ ନାହିଁ। ଆଜି ତୁମେ ରଘୁବଂଶ ଓ ନିଜ ବଂଶର ପ୍ରାଚୀନ ନୀତି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଭାବେ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେପରି ରତ୍ନମୟ ଏହି ବିଶାଳ ଭୂମିକୁ ଶାସନ କର। ଏପରି ଭାବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଏହିପରି କହି, ଧର୍ମମୟ ଅନ୍ୟ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କଲେ—“ଏହି ଜଗତରେ ଜଣେ ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଜଣ ବଡ଼ ଅଗ୍ରଜ ଅଛନ୍ତି—ଗୁରୁ, ପିତା ଓ ମାତା, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ। ପିତା ଶରୀର ଦେଇଥାନ୍ତି, ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ଗୁରୁ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ମୁଁ ତୁମର ଓ ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଗୁରୁ; ଏହିପରି ମୋ କଥା ଅନୁସରଣ କଲେ ଧର୍ମପଥ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ। ଏହି ସଭା, ଏହି ଗଣ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କଲେ, କେହିବି ଧର୍ମପଥ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ। ଜେଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ମାଆଙ୍କ କଥାକୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କଲେ କେବେ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବା ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ, ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ତ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ଏପରି ଗୁରୁ ମଧୁର କଥା କହିବା ପରେ, ରାଘବ ନିଜେ ବସିଥିବା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମାଆ ଓ ବାପା ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉପକାର କରନ୍ତି, ସେ ସଦା ପୂରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମାଆ ଓ ବାପାଙ୍କ ଉପକାର ପୂରଣ କରିବା ଯାଞ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ଯେତେ ସମ୍ଭବ ଦେଇ, ସ୍ନାନ କରାଇ, ଭଲ କଥା କହି, ଚିରଦିନ ପାଳନ କରି, ମାଆ ବାପାଙ୍କର ଋଣ କିଛି ଅଂଶ ପୂରଣ କରିପାରିବା। ସେ ମୋ ବାପା, ରାଜା ଦଶରଥ, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରଜନକ; ତାଙ୍କ ଯେଉଁ ଆଜ୍ଞା ମୋତେ ମିଳିଛି, ମୁଁ କେବେ ତାହା ଅବହେଳା କରିବି ନାହିଁ।” ରାମ ଏପରି କହିବା ପରେ, ମହାନ ହୃଦୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏଠାରେ ତୁରନ୍ତ କୁଶ ଘାସ ପିଛାଇଦେ, ମୁଁ ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖ କରି ବସିଯିବି, ଯେଉଁଯାଏଁ ସେ ମୋପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ବିନା, ଆଲୋକ ବିନା, ଧନ ବିନା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଶରଣ ନେଇ ପଡ଼ି ରହିବି, ଯେଉଁଯାଏଁ ସେ ଫେରି ଆସନ୍ତି।