ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଅତି ମହାନ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାମଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ ନିଜ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଜାବାଲି ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରର ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟ ବିଷୟରେ ଜାଣିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ପଛେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ସେ ଏଭଳି କଥା କହିଛନ୍ତି। ଏବେ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମୋର କଥା ଶୁଣ।" ବସିଷ୍ଠ ଏହିପରି ଦୀଘଳ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରଥମେ ଜଳରେ ଏକାକି ଥିଲା, ତାହାରୁ ପୃଥିବୀ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମା, ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦେବଗଣ ସହିତ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ; ପରେ, ବରାହ ରୂପ ଧରି ମାଟିକୁ ଉଠାଇଲେ। ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିତ, ଅବିନାଶୀ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ନିୟମିତ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରୀଚି ଜନ୍ମିଲେ, ମାରୀଚିଙ୍କୁ କାଶ୍ୟପ; କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ବିବସ୍ବାନ୍, ବିବସ୍ବାନ୍ଙ୍କୁ ମନୁ। ମନୁ, ଚେତନାମୟ ଜଗତର ପ୍ରାଚୀନ ନାୟକ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ। ଏହି ମହାପ୍ରଭୁ ମନୁ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଧରା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଆୟୋଧ୍ୟାର ପ୍ରଥମ ରାଜା ଥିଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁକ୍ଷି, ତାଙ୍କୁ ଭୀରୁ ଭିକୁକ୍ଷି ଜନ୍ମିଲେ; ଭିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ ବାଣ, ବାଣଙ୍କୁ ଅନରଣ୍ୟ। ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ବିପରୀତ ବର୍ଷା, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଚୋର ଥିଲେ ନାହିଁ। ଅନରଣ୍ୟଙ୍କୁ ପୃଥୁ ଜନ୍ମିଲେ, ପୃଥୁଙ୍କୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ—ସତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନିଜ ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧୁନ୍ଧୁମାର, ତାଙ୍କୁ ଯୁୱନାଶ୍ୱ, ଯୁୱନାଶ୍ୱଙ୍କୁ ମାନ୍ଧାତୃ, ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କୁ ସୁସନ୍ଧି। ସୁସନ୍ଧିଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଧ୍ରୁବସନ୍ଧି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ; ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଙ୍କୁ ବାରତ, ବାରତଙ୍କୁ ଆସିତ। ଆସିତଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହୈହୟ, ତାଳ-ଜଙ୍ଘ, ଶଶିବିନ୍ଦୁ ମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଆସିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରି, ପର୍ବତରେ ତପସ୍ଵୀ ଭାବେ ବାସ କଲେ। ଆସିତଙ୍କୁ ଦୁଇ ଗୋଟିଏ ଗର୍ଭବତୀ ଜନା ଥିଲେ; ଏକା ଅନ୍ୟ ଜନାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହିଲା, ତେଣୁ ଗର୍ଭପାତ ଔଷଧ ଦେଲା। କାଳିନ୍ଦୀ ନାମକ ଜନା ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ଭାର୍ଗବ ଋଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ଭେଟି ସମ୍ମାନ କଲେ। ଋଷି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହିଳା, ତୁମେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପାଇବେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ, ଶ୍ରୀ, ଶୂରତା, ବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ରହିବ।” ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କରି, କାଳିନ୍ଦୀ ଘରକୁ ଫେରି ଏକ ପୁତ୍ର ପ୍ରସବ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସହପତ୍ନୀ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଔଷଧ ଦେଲା; ଏହି ଔଷଧ ସହିତ ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ସେ ହେଲେ ସଗର। ସଗର ନାମକ ରାଜା ସମୁଦ୍ର ଖନନ କରିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ସବରେ ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ। ସଗରଙ୍କୁ ଆସମଞ୍ଜ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ କୁକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପିତା ତାଙ୍କୁ ବାହାର କରିଦେଲେ। ଆସମଞ୍ଜଙ୍କୁ ଅଂଶୁମାନ୍, ଅଂଶୁମାନ୍ଙ୍କୁ ଦିଲୀପ, ଦିଲୀପଙ୍କୁ ଭଗୀରଥ। ଭଗୀରଥଙ୍କୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତାଙ୍କୁ ରଘୁ; ରଘୁଙ୍କୁ ରଘୁବଂଶ ନାମ ହେଲା। ରଘୁଙ୍କୁ କଲ୍ମାଷପାଦ (ସୌଦାସ) ଯେଉଁଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହାନ; ତାଙ୍କୁ ଶଙ୍ଖଣ, ଶଙ୍ଖଣଙ୍କୁ ସୁଦର୍ଶନ, ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ରଗ। ଶୀଘ୍ରଗଙ୍କୁ ମାରୁ, ମାରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକ, ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକଙ୍କୁ ଅମ୍ବରୀଷ, ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ ନହୁଷ, ନହୁଷଙ୍କୁ ନାଭାଗ। ନାଭାଗଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଅଜ ଓ ସୁବ୍ରତ; ଅଜଙ୍କୁ ଦଶରଥ, ଯେଉଁଥିଲେ ଧର୍ମନ୍ଷ୍ଠ ରାଜା। ତୁମେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ରାମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତେଣୁ ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ଜନତାର ଦୟାରେ ଦ୷୍ୟା କର, ରାଜା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଜେଷ୍ଠ ଥିଲେ, କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ସିଂହାସନରେ ଅଭିଷେକ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ଆଜି ନିଜ ବଂଶର ପ୍ରାଚୀନ ନୀତି ଉଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମ ଗୋଟିଏ ମହାନ ଆଗ୍ରଜମାନଙ୍କ ପରି ରତ୍ନମୟ ଏହି ବିଶାଳ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କର। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷରେ, ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଧର୍ମମୟ କଥା କହି ଆଉ ଏକ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ସଂସାରରେ ଜନ୍ମିତ ଲୋକ ପାଇଁ ତିନି ଜଣ ଆଗ୍ରଜ ଅଛନ୍ତି—ଶିକ୍ଷକ, ପିତା ଓ ମାତା। ପିତା ଜନ୍ମ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶିକ୍ଷକ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ 'ଗୁରୁ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ପରି, ମୁଁ ତୁମର ପିତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ଓ ତୁମର ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ୍ ଗୁରୁ। ମୋର କଥା ଅନୁସରଣ କଲେ, ତୁମେ ଧର୍ମର ପଥରୁ ଅପସ୍ଥାନ ହେବେ ନାହିଁ।” ଏହିପରି ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ବଂଶ ଏବଂ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କଲେ।