ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ସେଠି ମୋର ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଥିଲା । ସେ ସମୟରେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ ବହୁତ ଖୁସି ହେଇଥିଲେ । ଏଭଳି ଭାବରେ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ଭୋଜନ ରେହି, ମୂଳ, ଫୁଲ ଓ ପବିତ୍ର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପିତୃଦେବତା ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରୁଛି । ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ମୁଁ ଜୀବନର ମାର୍ଗକୁ ଅଗ୍ରସର କରୁଛି; ମୁଁ କୌଟିଳ୍ୟ ରହିତ, ସତ୍ୟବାନ୍, କର୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତବ୍ୟର ଭେଦ ବୁଝିପାରିବା ଶକ୍ତି ଥିବା । ଏହି କର୍ମଭୂମିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶୁଭ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି କର୍ମର ଫଳ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ସୋମ ଦେବତା ପାଆନ୍ତି । ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା, ଶତ କୃତୁ କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ମହାମୁନିମାନେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ରାଜପୁତ୍ର ତୀବ୍ର ଶକ୍ତି ସହି, ଅସହ୍ୟ ହୋଇ, ଅନାସ୍ତିକତାର ମୂଳ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ବ କରି କହିଲେ— ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପ୍ରାକ୍ରମ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା, ମୃଦୁ ଭାଷଣ, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବତା ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ— ଏହି ସବୁକୁ ନେଇ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଭାବରେ ଯଥାଯଥ ଉଦ୍ଧାର କରି, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ନିଷ୍ଠା ଧରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଉଦ୍ୟତ ରହନ୍ତି । ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କ କର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛି, ଯିଏ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ତୁମ ମନ ଅଧର୍ମରେ ଲଗିଛି; ଏପରି ଅନାସ୍ତିକ ଭାବ ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥାଏ । ଚୋର ଯେପରି, ଏପରି ଭାବ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ଅନାସ୍ତିକତା ଏକ ଅପରାଧ ଅଟୁଟ; ତେଣୁ ଅନାସ୍ତିକ ସବୁଠୁ ସନ୍ଦେହଜନକ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକେ କେବେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ତୁମ ପୂର୍ବଜ ଓ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ମହାନ୍ ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଶୁଭ କର୍ମ କରି, ଏଠା ଓ ପରଲୋକ ଦୁହିଁକୁ ଜିତିଥିଲେ; ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ହବନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶୁଭ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ । ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହିତ ଏକତା, ତେଜସ୍ୱୀ, ଦାନ ଓ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅହିଂସକ, ଦୋଷ ରହିତ— ଏପରି ଋଷିମାନେ ଜଗତରେ ପ୍ରଥମ ମାନ୍ୟତା ପାଆନ୍ତି । ଏପରି ରୂଷ୍ଟ ଭାବରେ ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି ମୃଦୁ ଓ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ମୁଁ ଅନାସ୍ତିକମାନଙ୍କର କଥା କୁହୁନି, ମୁଁ ଅନାସ୍ତିକ ନୁହେଁ, ଏଠା କିଛି ନାହିଁ ତାହା ମୁଁ ମାନୁନି । ସମୟ ଅନୁସାରେ ମୋର ଭାବ ବଦଳାଏ; ଏକ ସମୟରେ ମୁଁ ଧର୍ମୀ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମୁଁ ଅନାସ୍ତିକ ହେଉଥିଲି । ଏବେ ସେହି ସମୟ ଆସିଛି, ଯେପରିକି ମୁଁ ଅନାସ୍ତିକତା ଭିତ୍ତିକ କଥା କହିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ରାମ, ମୁଁ ଏହି କଥା କେବଳ ତୁମକୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଏବଂ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହ ଲାଗି କହିଥିଲି ।” ଏହିପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ— “ଜାବାଲି ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରର ଆଗମନ ଓ ବିଲୟକୁ ଜାଣନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ସେଉଁଠିପରି କଥା କହିଥିଲେ; ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି କେମିତି ହେଲା । ଆଦିରେ ଏଠା କେବଳ ଜଳ ଥିଲା, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ତାପରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଉଦିତ ହେଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଲେ । ସେହି ବ୍ରହ୍ମା ଅଜ, ଅବିନାଶୀ, ଆତ୍ମଜ, ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସହିତ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରୀଚି ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ମାରୀଚିଙ୍କୁ କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଓ ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କୁ ମନୁ, ମନୁଙ୍କୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଏହି ଧନ୍ୟ ଭୂମି ପ୍ରଥମେ ମନୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଅୟୋଧ୍ୟାର ପ୍ରଥମ ରାଜା ଥିଲେ । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁକ୍ଷି, ତାଙ୍କୁ ଭଲି ଯଶସ୍ୱୀ ବିକୁକ୍ଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ । ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ ବଳଶାଳୀ ବାଣ ଓ ବାଣଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅନରଣ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ କେବେ ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା, ନ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ନ ଚୋର ଥିଲେ । ଅନରଣ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଥୁ ଓ ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାନ ଭାବରେ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ । ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧୁନ୍ଧୁମାର, ଧୁନ୍ଧୁମାରଙ୍କୁ ବଳଶାଳୀ ଯୁବନାଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାନ୍ଧାତୃ, ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କୁ ସୁସନ୍ଧି ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ସୁସନ୍ଧିଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଧୃବସନ୍ଧି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ୍; ଧୃବସନ୍ଧିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ । ଭରତଙ୍କୁ ବଳଶାଳୀ ଅସିତ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ତାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ହୈହୟ, ତାଳଜଂଘ, ଶଶିବିନ୍ଦୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ । ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରି, ଅସିତ ପର୍ବତରେ ତପସ୍ୟାରତ ହେଲେ । କହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଗର୍ଭବତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ; ଏକ ଅନ୍ୟ ଗର୍ଭକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଔଷଧ ଦେଲେ । ଏହି ସମୟରେ ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବା ଭାର୍ଗବ ଋଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ କାଳିନ୍ଦୀ ଗମ୍ଭୀର ସମ୍ମାନ ସହିତ ଦେଖିଲେ । ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରି କହିଲେ— “ତୁମେ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବ, ଯିଏ ମହାତ୍ମା, ଯଶସ୍ବୀ, ଧର୍ମାତ୍ମା, ବଂଶସ୍ଥାପକ ଓ ଶତ୍ରୁନାଶକ ହେବେ ।” ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ଲୋଟସ୍ ମୁକୁର ନୟନ ଓ ଆଲୋକିତ ମୁଖରେ, ସେ ଘରକୁ ଫେରି ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । କିନ୍ତୁ ସହପତ୍ନୀ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଔଷଧ ଦେଲେ; ତାହା ସହିତ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ— ସେହି ସାଗର । ଏହି ସାଗର ରାଜା, ସମୁଦ୍ର ଖନନ କଲେ; ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ କରି, ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ସାଗରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅସମଞ୍ଜ, ଯିଏ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବାରୁ ବାପାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରାଯାଇଥିଲେ । ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଂଶୁମାନ୍, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଥିଲା; ଅଂଶୁମାନ୍ଙ୍କୁ ଦିଲୀପ ଓ ଦିଲୀପଙ୍କୁ ଭଗୀରଥ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ।