ଏହି ଦିନରେ ରାମ ଏକ ଗଭୀର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିଲେ । ସେ ଅପରାଧ କିପରି ହୁଏ ଏହା ବିଷୟରେ କହିଲେ— ଶରୀରରେ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିବା, ମନରେ ତାହା ଚିନ୍ତା କରିବା, ଏବଂ ଜିହ୍ୱାରେ ଅସତ୍ୟ କହିବା—ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପ କରେ । ତେଣୁ ଏହି ଜଗତର ଭୂମି, କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀ ଏମିତି ଲୋକକୁ ଖୋଜିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଲୋକକୁ ଦେଖନ୍ତି; ତେଣୁ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ । ରାମ ଏହିପରି କହିଲେ— ଆପଣ ଯଦି ମୋତେ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠା ବିସରିବାକୁ କହନ୍ତି, ତେଣୁ ତାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଯାହାକି ଅନୁଚିତ ହୋଇପାରେ; ଯଦିଓ ଆପଣ ଯୁକ୍ତିସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ମୋତେ କରିବାକୁ କହନ୍ତି ତାହା କରିବି । ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଭରତଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କିପରି କରିବି, ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଛାଡି ଦେଇ ? ମୁଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିବା ସମୟରେ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲି; ଏହି ସମୟରେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇଥିଲେ । ଏହିପରି, ମୁଁ ଦୂର୍ବନ୍ୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତରରେ ଅନୁଶାସନ ରକ୍ଷା କରି ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଛି; ମୁଁ ମୂଳ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇ ପିତୃଦେବ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରୁଛି । ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ମୁଁ ଜୀବନ ଯାତ୍ରାକୁ ଚାଲିଯାଉଛି; ମୁଁ କ୍ରୱାନ୍ତି, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ କରଣୀୟ ଓ ଅକରଣୀୟ ବିଭେଦ କରିଥିବା । ଏହି ଦେହରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ତାହା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ସୋମ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏହିପରି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଏକ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଦୂର୍ବନ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କଲେ । ଏଥିରେ ରାମ କ୍ରୋଧ ଭରି ଅସ୍ତିକତାର ମୂଳ କଥା ଶୁଣି ଅସହି ହୋଇ, ରାଜପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅପମାନ କରି କଥା କହିଲେ । ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପାରାକ୍ରମ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ କରୁଣା, ମୂଳ୍ୟବାନ କଥା କହିବା, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବତା, ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ— ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଯାତ୍ରାର ମାର୍ଗ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି । ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ମାମଲାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ଏକମନ ନିଷ୍ଠାରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ଯିଏ ଅସତ୍ୟ ମନ କରି ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; ଏମିତି ଅସ୍ତିକତାରୁ ଦୂର୍ବନ୍ୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଧର୍ମ ମାର୍ଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ । ଚୋର ଭଳି ଯିଏ ଏପରି ମନ ରଖିଛି, ଅସ୍ତିକତାର ଅଭାବ ଏହି ଅବସ୍ଥା; ତେଣୁ ଅସ୍ତିକତାର ଅଭାବୀ ସବୁଠୁ ଶଙ୍କାସ୍ପଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ତୁମ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ, ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ ଜିତି ଅନେକ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ହୋମ ଓ ଯଜ୍ଞ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ । ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଏକତା, ତେଜସ୍ୱୀ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅହିଂସା ବାନ୍, ଦୂଷ୍ୟ ହୀନ— ଏମିତି ଋଷିମାନେ ଜଗତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସମ୍ମାନିତ । ରାମ ଏହି କ୍ରୋଧ ଭରି ଶବ୍ଦ କହିବା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୟାଳୁ ଭାବରେ, ସତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି କହିଲେ— "ମୁଁ ଅସ୍ତିକତାର କଥା କହିନି; ମୁଁ ଅସ୍ତିକ ନୁହେଁ, ଏବଂ କିଛି ନାହିଁ ଏହି ଭାବରେ କହିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ସମୟ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ହୋଇଥିଲି; ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମୁଁ ଅସ୍ତିକତାର ଅଭାବୀ ହୋଇପାରିଥିଲି । ଏବେ ସେହି ସମୟ ଆସିଛି, ଯେପରି ମୁଁ ଅସ୍ତିକତାର ଅଭାବୀ ଭାବରେ କଥା କହିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ରାମ, ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ ଫେରାଇବା ଏବଂ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ କହିଥିଲି ।" ଏହିପରି, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ନବମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଜାବାଲି ଏହି ଜଗତର ଆଗମନ ଓ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ଜାଣିଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ଫେରାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି; ଏବେ, ମହାଭାଗ, ମୋଠାରୁ ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ ।" "ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରଥମେ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା; ସେଠି ଭୂମି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ତାପରେ, ସ୍ଵୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ । ସେ ବରାହ ଭାବେ ଭୂମିକୁ ଉଠାଇଲେ । ବ୍ରହ୍ମା, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସ୍ଵୟଂସିଦ୍ଧ, ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜେକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ, ସୃଜନ କଲେ ।" "ତାଙ୍କଠାରୁ ମାରିଚି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ମାରିଚିଠାରୁ କାଶ୍ୟପ; କାଶ୍ୟପଠାରୁ ବିବସ୍ବାନ୍, ବିବସ୍ବାନ୍ଠାରୁ ମନୁ—ବିବସ୍ବାନ୍ଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁ, ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାୟକ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ।" "ଏହି ଶ୍ରୀମୟ ଭୂମି ପ୍ରଥମେ ମନୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଆୟୋଧ୍ୟାର ପ୍ରଥମ ରାଜା । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁକ୍ଷି, କୁକ୍ଷିଠାରୁ ବୀର ବିକୁକ୍ଷି; ବିକୁକ୍ଷିଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣ, ବାଣଠାରୁ ବଡ଼ ଭୁଜ ଓ ଯଶସ୍ବୀ ଅନରଣ୍ୟ ।" "ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ଶାସନରେ ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା ନଥିଲା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ନଥିଲା, ଏବଂ ନୀତିବାନ୍ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଚୋର ନଥିଲେ । ଅନରଣ୍ୟଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୃଥୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୃଥୁଠାରୁ ମହାରାଜ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିଜ ଶରୀରରେ ସତ୍ୟବାନ୍ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ ।" "ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯଶସ୍ବୀ ଧୁନ୍ଧୁମାର; ଧୁନ୍ଧୁମାରଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁବନାଶ୍ୱ; ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାନ୍ଧାତ୍ର; ମାନ୍ଧାତ୍ରଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁସନ୍ଧି ।" "ସୁସନ୍ଧିଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଥିଲେ— ଧ୍ରୁବସନ୍ଧି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ; ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଠାରୁ ଯଶସ୍ବୀ ଭରତ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ । ଭରତଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ହୈହୟ, ତାଳ-ଜଂଘ, ଓ ଶଶିବିନ୍ଦୁ ରାଜାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ।" "ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରି, ରାଜା ନିବାସ ଛାଡି, ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ରେ ଋଷି ଭାବେ ନିବାସ କଲେ ।