ରାମଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, “ଯଦି କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମରେ ପରିଣତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ, କ୍ରୂର, ଲୋଭୀ ଓ ପାପୀ ଲୋକମାନେ ତାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେହି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଛାଡି ଦେବି, ଯଦିଓ ତାହା ଧର୍ମର ସହିତ ମିଶିଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ପାପ କରେ—ଦେହରେ କୁକାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମନରେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତା କରି, ଓ ମୁହଁରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହି। ପୃଥିବୀ, କୀର୍ତ୍ତି, ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀ ସଦା ଏହି ସତ୍ୟବାନ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି—ତେଣୁ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ। “ମହାନ, ଆପଣ ମୋତେ ନିଜକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ କରିବାକୁ କହିଲେ ଯଦିଓ ଏହି କଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତଥାପି ଏହା ଅନୁଚିତ ଅଟେ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହୁଛନ୍ତି—ସେହିପାଇଁ ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତାହା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି, ଏବଂ ଏହାକୁ ଭଙ୍ଗ କରି କିପରି ଭରତଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିପାରିବି? ଗୁରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦୃଢ଼ ଥିଲା; ସେବେଳେ ରାଜମାତା କୈକେୟୀ ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇଥିଲେ। ଏଭଳି ଅରଣ୍ୟରେ ନିବାସ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରି, ମୁଁ ମୋ ପିତୃପୁରୁଷ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ମୂଳ, ପୁଷ୍ପ ଓ ପବିତ୍ର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ଅନୃତ କଥା ନ କହି, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟାକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଚାର କରି, ମୁଁ ଜୀବନ ଯାତ୍ରା କରିଛି। ଏହି କର୍ମଭୂମିରେ ଯେଉଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା କରିବା ଦରକାର; ଏହାର ଫଳ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ସୋମକୁ ମିଳେ। ଶତ ଯଜ୍ଞ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ; ମହାମୁନିମାନେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ଵର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ କଥା ଶୁଣି, ରାଜପୁତ୍ର ରାମ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ଶକ୍ତି ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ଭ କରି କହିଲେ—“ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପରାକ୍ରମ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ କରୁଣା, ମୃଦୁ କଥା, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବତା ଓ ଅତିଥିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ସ୍ଵର୍ଗର ପଥ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ମତ ଉପଲବ୍ଧ କରି, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଆଶା କରନ୍ତି। ମୋ ପିତା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଅନୁସୃତ, ମୁଁ ତାହା ନିନ୍ଦା କରେ; ଏପରି ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକ, ନିଶ୍ଚୟ ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ଓ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ। ଚୋର ଯେପରି, ଏପରି ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ; ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ଲୋକ ଅତି ସନ୍ଦେହଜନକ—ସଜ୍ଜନମାନେ କଦାପି ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ କରିବେ ନାହିଁ। ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ମାନେ ଅନେକ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଦୁହିଁଜଣକୁ ଜିତିଥିଲେ; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ବଳି ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଦାନଶୀଳ, ଗୁଣବନ୍ତ, ଅହିଂସକ, ନିର୍ମଳ—ଏପରି ମୁନିମାନେ ଜଗତରେ ପ୍ରଶଂସିତ।" ରାମଙ୍କ ଏହି କ୍ରୋଧିତ ଓ ଦୃଢ଼ ଉପାଳମ୍ଭ ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃଦୁ, ସତ୍ୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ କଥା କହିନାହିଁ, ମୁଁ ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏହି ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କେବେ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ହୁଏ, କେବେ ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ। ଏବେ ଯେପରି ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ କଥା କହିଥିଲି, ଏହା କେବଳ ତୁମକୁ ଫେରାଇବା ଓ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ।" ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ନବତି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ଜାବାଲି ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରର ଆଗମନ ଓ ବିଲୟ ବୁଝନ୍ତି। ତୁମକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ଏପରି କଥା କହିଥିଲେ। ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି। ସମସ୍ତଂ କିଛି ପ୍ରଥମେ ପାଣି ମାତ୍ର ଥିଲା, ଏହି ଜଳରୁ ପୃଥିବୀ ଗଠିତ ହେଲା। ତାପରେ, ସ୍ଵୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେ ସହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେଉଁଠାରେ ବରାହ ରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଲେ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମା ନିତ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ, ସ୍ଵୟଂସିଦ୍ଧ, ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ସହ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାଙ୍କୁ ମାରୀଚି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ମାରୀଚିଙ୍କୁ କଶ୍ୟପ; କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ବିବସ୍ୱାନ୍, ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କୁ ମନୁ, ଏହି ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ। ଏହି ଧନ୍ୟ ପୃଥିବୀ ପ୍ରଥମେ ମନୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଆୟୋଧ୍ୟାର ପ୍ରଥମ ରାଜା। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁକ୍ଷି, ତାଙ୍କୁ ବୀର ବିକୁକ୍ଷି; ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରବଳ ବାଣ, ବାଣଙ୍କୁ ବିରାଟ୍, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅନରଣ୍ୟ। ମହାରାଜ ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ କେବେ ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କିମ୍ବା ଚୋରି ହୋଇନଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥୁ, ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ମହାରାଜ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ—ଏହି ବୀର ତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାନ୍ତିକୁ ଦେଖି ଦେହ ସହ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଧୁନ୍ଧୁମାର, ଧୁନ୍ଧୁମାରଙ୍କୁ ପ୍ରବଳ ଯୁବନାଶ୍ୱ; ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କୁ ମାନ୍ଧାତୃ, ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କୁ ସୁସନ୍ଧି। ସୁସନ୍ଧିଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବସନ୍ଧି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ୍; ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିର ଭରତ। ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରବଳ ବାହୁଶାଳୀ ଅସିତ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହୈହୟ, ତାଳଜଂଘ, ଓ ଶଶିବିନ୍ଦୁ ନାମକ ବଳବାନ୍ ରାଜାମାନେ ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରୋକି, ଅସିତ ଅତିଶୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ଼ରେ ତପସ୍ଵୀ ଭାବେ ବାସ କଲେ। କହାଯାଏ, ସେଙ୍କର ଦୁଇ ଗର୍ଭବତୀ ରାଣୀ ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ରାଣୀଙ୍କ ସନ୍ତାନକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଏକ ଔଷଧ ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ଭାର୍ଗବ ଋଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ କାଳିନ୍ଦୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଋଷି ତାଙ୍କ ଦେଖି, ସନ୍ତାନ ପ୍ରାର୍ଥନା ଜାଣି, କହିଲେ—“ମହିଳା, ତୁମେ ଏକ ମହାନ୍, ସତ୍ୟବାନ୍, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବଂଶସ୍ଥାପକ ଓ ଶତ୍ରୁନାଶକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ।