ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୃଢ଼ ନୀତି ଓ ଦୈତ୍ୟ ଆଦର୍ଶରେ ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ଥିଲେ । ସେ କହିଲେ—"ଯେଉଁ ଲୋକ କଳୁଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଅଚିହ୍ନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନ୍ନ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ଏହିପରି ମିଥ୍ୟା ଅଭିନୟ ଯଦି ମୁଁ କରିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଜଗତକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିଦେଇବ । ଯଦି ମୁଁ ଧର୍ମର ଅଭିନୟ କରି ଅଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବି, ଭଲ କାମକୁ ଛାଡ଼ି ଅସଦାଚରଣ କରିବି, ତେବେ ଜଗତରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିବେକୀ ଲୋକ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନୀ ଭାବେ ଦେଖିବେ । ମୋ ଚରିତ୍ର କାହାକୁ ଅର୍ପଣ କରିବି? କିପରି ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବି? ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ପଥରେ ଚାଲି ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚାହିଦା ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ରାଜାଙ୍କର ଯେପରି ଚରିତ୍ର, ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ହୁଅନ୍ତି । ରାଜାଙ୍କର ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଓ କରୁଣା; ରାଜ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ନିମ୍ନ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଜଗତ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ଋଷି ଓ ଦେବମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନ୍ୟ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଜଗତରେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିବା ଲୋକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥାଏ । ଯେପରି ଲୋକ ସାପକୁ ଦେଖି ଦୂରେ ହଟିଯାନ୍ତି, ସେପରି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିବା ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ହଟିଯାନ୍ତି; ଧର୍ମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗର ମୂଳ । ସତ୍ୟ ଅନ୍ୟତମ ଶାସ୍ତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସତ୍ୟ ସହ ସଦା ରହିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ହେଉଛି ସତ୍ୟରେ ନିମ୍ନ, ସତ୍ୟ ଚାଏଁ ଉପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ହୋମ, ତପସ୍ୟା—ଏସବୁ ବେଦରେ ସତ୍ୟରେ ନିମ୍ନ; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା ଉଚିତ । ଏକ ଲୋକ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏକ ଲୋକ ପରିବାରକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଏକ ଲୋକ ନରକକୁ ବି ଯାଏ, ଏକ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ । ତେଣୁ, କାହିଁକି ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି ନାହିଁ? ମୁଁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି, ଏହି ସତ୍ୟରେ ମୁଁ ବାଧ୍ୟ । ଲୋଭ, ମୋହ, ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାରରେ ମୁଁ ସତ୍ୟର ନିମ୍ନ ଏହି ସେତୁକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି । ଶୁଣିଯାଏ ଯେ, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, ଧୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଚିତ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେବ ଓ ପିତୃଗଣ କୌଣସି ଦେଉଁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ମୁଁ ଏହି ଧର୍ମ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ମୋ ଆତ୍ମାରେ ଅନୁଭବ କରେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବୋଝା ଉଠାନ୍ତି । ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ, କ୍ରୂର, ଲୋଭୀ, ଅପକର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ, ତେବେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି । ମନ, ଶରୀର ଓ ଭାଷାରେ ଅନ୍ୟାୟ କରିଲେ ତିନିପରି ଅପରାଧ ହୁଏ । ଭୂମି, କୀର୍ତ୍ତି, ଯଶ, ଶ୍ରୀ ଏକ ଲୋକକୁ ଖୋଜିଥାଏ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ତେଣୁ ସତ୍ୟକୁ ସଦା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ । ଏପରି ମହାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା କାମ ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ ହୁଏ ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ଅନୁଦେଶ କରି ମୋ ଆତ୍ମାକୁ ଅବହେଳା କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ତଥାପି ଆପଣ ଯୁକ୍ତିସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହୁଛନ୍ତି—ତେଣୁ ଏହି କାମ କରନ୍ତୁ । ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଏ ନିବାସ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି, ତେଣୁ କିପରି ମୁଁ ଭରତଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ଗୁରୁଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଛାଡ଼ିବି? ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦୃଢ଼ ଥିଲା; ସେ ବେଳେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇଥିଲେ । ଏଭଳି ଭାବେ ଅରଣ୍ୟରେ ନିବାସ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରି, ମୁଁ ମୂଳ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ । ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ମୁଁ ଜୀବନ ଯାତ୍ରା କରୁଛି; ମିଥ୍ୟା କରୁନାହିଁ, ସତ୍ୟବାନ୍, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବେକ କରି । ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ତମ କାମ କରିବା ଉଚିତ; ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ସୋମ ଏହି କାର୍ମ ଫଳର ଭୋଗୀ । ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଏକ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ମହା ଋଷିମାନେ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଗଲେ । ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅସହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ଶବ୍ଦ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରି କଥା କହିଲେ । ସେ କହିଲେ—"ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଶୌର୍ୟ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ କରୁଣା, ମୃଦୁ କଥା କହିବା, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବ ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ—ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପଥ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ଏହି ବିଷୟ ବୁଝି ଏକମତି ନିଷ୍ଠା ଧରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସଦା ଜାଗୃତ ରହନ୍ତି । ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଏହି କାମକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଅଧର୍ମରେ ଲାଗିଛି; ଏପରି ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ଚିନ୍ତା ରଖିଥିବା ଲୋକ ଧର୍ମପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ । ଚୋର ଯେପରି, ସେହିପରି ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ଚିନ୍ତାର ଲୋକ; ଏହି ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ଅବସ୍ଥା ଚୋର ସମାନ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ଲୋକ ସନ୍ଦେହଜନକ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ସଂଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଏବଂ ଆପଣଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଉତ୍ତମ କାମ କରି, ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ ଜିତିଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ହୋମ ଓ ଯଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତମ । ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଦେଇ ଯୁକ୍ତ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ, ଅହିଂସା ଓ ଦୂଷଣ ହୀନ—ଏପରି ଋଷିମାନେ ଜଗତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ । ରାମ, ଯେଉଁ କ୍ରୋଧରେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ, ମହାତ୍ମା ଓ ଦୃଢ଼, ସେଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ସତ୍ୟ କଥା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ମୃଦୁ ଭାବରେ ଉତ୍ତର କହିଲେ । "ମୁଁ ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ କଥା କହୁନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି ନାହିଁ ନୁହେଁ; ସମୟ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ହୋଇଯାଏ, ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ ହୋଇଯାଏ । ଏବେ ସମୟ ଆସିଛି, ଯେପରି ମୁଁ ଅସ୍ତିକତା ବିରୋଧୀ କଥା କହିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ରାମ, ଏହି କଥା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ଓ ଆପଣଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ କହିଥିଲି ।