ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜସୁଖ ଉପଭୋଗ କର, ରାଜପୁତ୍ର, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ କର। ଏବେ ତୁମେ ଦଶରଥ ନୁହଁ, ଓ ଦଶରଥ ତୁମେ ନୁହଁ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେଠି ଯାହା ଆଜ୍ଞା ମିଳିଛି, ତାହା ପାଳନ କର। ପିତା କେବଳ ଏକ ବୀଜ, ସେପରି ଧଳା ଓ ଲାଲ ରସ; ଏହା ମା’ର ଗର୍ଭ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ଏଠି ମାନବ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ସେ ରାଜା ତାଙ୍କର ଗତିସ୍ଥାନକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମର ଏହି ଚଳିତ୍ରା, ତେଣୁ ତୁମେ ଅନବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କରୁନାହାଁ। ଧନ ଓ ଧର୍ମରେ ଅନୁରାଗୀ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ନୁହଁ; କାରଣ, ଏଠି ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ପରେ ସେମାନେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଲୋକେ ଅଷ୍ଟକା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଭାବନ୍ତି ଏହା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ଦେଖ, ମୃତ ଲୋକ କ’ଣ ଖାଇପାରିବେ, ଖାଲି ପଚିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ି? ଯଦି ଏଠି ଜଣେ ଯାହା ଖାଉଛି, ସେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଦେହକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ, ତେବେ ଦୂରେ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ହେବନାହିଁ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ରଚିଥିବା, କେବଳ ଦାନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ: “ଯଜ୍ଞ କର, ଦାନ ଦେ, ଦୀକ୍ଷା ନିଅ, ତପସ୍ୟା କର, ବିରକ୍ତି ଧର।” ତେଣୁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖ; ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାତ କଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦେ। ଏହି ଜଗତର ସ୍ୱଭାବକୁ ବୁଝି, ଭରତ ଯେପରି ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏହିପରି ଭାବେ ଜବାଲିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏବେ ଜବାଲିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସତ୍ୟବାନ ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ରାମ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋର ଇଚ୍ଛା ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଯେଉଁ କଥା କହିଛ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଧର୍ମ ଦେଖାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଧର୍ମ ନୁହଁ, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦେଖାଏ କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ତେଣୁ ନୁହଁ। ନିୟମ ନଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମରେ ଲିନ, ଓ ଭଙ୍ଗ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଦର ପାଉନାହାନ୍ତି। କେଉଁଠି ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ଅନୁତ୍ତମ, ବୀର କିମ୍ବା ଆତ୍ମମାନ୍ୟ, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ, ସେଠି ସେ ପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର। ଯିଏ ଅନୁତ୍ତମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଦେଖାଏ, କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ଦେଖାଏ, ଚିହ୍ନ ବିନା ହୋଇ ଚିହ୍ନିତ ଦେଖାଏ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖାଏ—ଏହା ଭଳି ଅନ୍ୟାୟ ଯଦି ମୁଁ ଧର୍ମ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଭଲ ଛାଡ଼ି ଅନୁଚିତ କରେ, ତେବେ ଜଗତରେ ଅସମ୍ଭ୍ରମ ହେବ। କେଉଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ, ଯିଏ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ବୁଝନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ଜଗତରେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ ଭାବେ ଗଣନା କରିବେ। କାହା ପାଖରେ ମୁଁ ମୋର ଆଚରଣ ଦେଖାଏବି, କିପରି ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବି? ଏଭଳି ଅନୈତିକ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ ହେବ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଭିଲାଷାର ପଥକୁ ଅନୁସରେ; ରାଜାଙ୍କ ଯେପରି ଆଚରଣ, ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେପରି। ସତ୍ୟ ଓ କରୁଣା ରାଜାଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ରାଜ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ଏହି ଜଗତ ଦୃଢ଼। ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ମନ୍ୟ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଜଗତରେ ଯିଏ ସତ୍ୟ କହେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯେପରି ଲୋକେ ସାପକୁ ଦେଖି ଦୂରେ ହଟିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଅସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି; ଧର୍ମ ଏହି ଜଗତରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗର ମୂଳ। ସତ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ନାୟକ; ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ସତ୍ୟ ସହିତ ବସନ୍ତି; ସମସ୍ତ କିଛି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି, ତାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ହୋମ, ତପସ୍ୟା—ଏସବୁ ବେଦରେ ସତ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି; ତେଣୁ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ। ଏକ ଲୋକ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏକ ଲୋକ ପରିବାରକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଏକ ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଏ, ଏକ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ମୁଁ କାହିଁକି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲଂଘନ କରିବି? ମୁଁ ଯେପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି, ସତ୍ୟରେ ବନ୍ଧା। ଲୋଭ, ମୋହ, ଅଜ୍ଞାନ ବା ଅନ୍ଧକାରରେ ମୁଁ ସତ୍ୟର ସେତୁ ଭଙ୍ଗ କରିବିନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି। ଶୁଣାଯାଇଛି, ଯିଏ ମିଠା କଥା କହେ, ଧୋଖାଦେଇ, ଅସ୍ଥିର ମନ ରଖେ, ତାଙ୍କର ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ନେଇନଥିବେ। ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏହି ଧର୍ମ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛି; ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି କ୍ଷେମ ଭାର ବହନ କରନ୍ତି। ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ, କ୍ରୂର, ଲୋଭୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ତିନି ପ୍ରକାରରେ ପାପ ହୁଏ: ଶରୀରରେ କରି, ମନରେ ଭାବି, ଓ ଜିଭରେ ଅସତ୍ୟ କହି। ଭୂମି, କୀର୍ତ୍ତି, ଯଶ, ଶ୍ରୀ ଏକ ଲୋକକୁ ଖୋଜିଥାଏ; ସେ ଶ୍ରୀ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖେ—ତେଣୁ ସତ୍ୟରେ ସଦା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ତୁମେ, ମହାନ, ମୋତେ ନିଜକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ କରିବାକୁ କହ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଅଯୋଗ୍ୟ ହୋଇପାରେ; ତୁମେ ଯଥାଯଥ କଥା କହିଛ—ତେଣୁ ଏହା କର, ଭଗ୍ୟଶାଳୀ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବନବାସ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲି, ସେତେବେଳେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରି, ମୂଳ, ଫୁଲ ଓ ପବିତ୍ର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେକୁ ତୃପ୍ତ କରୁଛି। ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ପଥ ଚାଲିଯାଏ, ଧୋଖା ନାହିଁ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, କରଣୀୟ ଓ ଅକରଣୀୟ ବିଚାର କରି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଯେଉଁ ଶୁଭ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା କରିବା ଦରକାର; ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ସୋମ ଏହି କର୍ମର ପଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ମହାମୁନିମାନେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଅଂଶୁମାନ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶ ଅଠର ଶର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।