ଭରତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିବାବେଳେ, ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାବାଲି ରାମଙ୍କୁ—ଯେଉଁ ଜଣେ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା—ଧର୍ମବିପରୀତ କଥା କହିଲେ। ତିନି କହିଲେ, “ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଭଲ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ଏପରି ଫଳହୀନ ଚିନ୍ତା ଏକ ସାଧାରଣ ମାନବଙ୍କ ପରି ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଉତ୍ତମ ମନ ଧାରଣ କରିଛ। କେଉଁ ଜଣେ କାହା ସହ ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ସମ୍ପୃକ୍ତ? କାହାର କଣ ଅଛି? କିଏ କ’ଣ ଧାରଣ କରେ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଏକା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏକା ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ଏହିପରି, ରାମ, ଯିଏ ‘ମା’ ଓ ‘ବାପା’ ଭାବକୁ ଆଉଁ ଧରି ରହେ, ସେ ମୂଢ ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ; ପ୍ରକୃତରେ କାହାର କାହା ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ କିଛିଦିନ ଏକ ଘରେ ରହି, ପରେ ଏହି ଘର ଛାଡି ଅନ୍ୟଠାରେ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ବାପା, ମା, ଘର ମାତ୍ର ଅସ୍ଥାୟୀ ନିବାସ; ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଏଗୁଡିକୁ ଆସକ୍ତି ଭାବରେ ଧରିନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ତୁମର ବାପାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଛାଡିଦେଲା, ମହାପୁରୁଷ, ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ, ଦୁର୍ଗମ, କଣ୍ଟକମୟ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର; ଏହି ଏକ ଚୋଟି ଚୁଟି ରହିଥିବା ସହର ତୁମକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି। ରାଜ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପଭୋଗ କର, ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ କରେ, ତେଁପରି। ତୁମେ ଦଶରଥ ନୁହେଁ, ଦଶରଥ ତୁମେ ନୁହେଁ; ଏବେ ଅନ୍ୟ ରାଜା ଅଛି, ତେଁଠାରୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମାନ। ବାପା ମାତ୍ର ଜନ୍ମର ବୀଜ, ଯେପରି ଧଳା ଓ ଲାଲ ଦ୍ରବ୍ୟ ମାତୃଗର୍ଭ ସହ ଯୋଗ ହୋଇ ଏଠାରେ ମଣିଷର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ସେ ରାଜା ତାଙ୍କର ଦିଆଯିବା ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ମଣିଷମାନଙ୍କର ଗତି, ତୁମେ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଦୁଃଖ କରୁଛ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଧନ ଓ ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବିନାଶ ପାନ୍ତି। ଲୋକ ଅଷ୍ଟକା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଭାବି, କିନ୍ତୁ ଦେଖ, ମୃତ ଲୋକ କଣ ଖାଇବେ? କେବଳ ଓସା ହେଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଅଟାଇପାରେ। ଯଦି ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଖାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଶରୀରକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଥାନ୍ତା, ତେବେ ଦୂରେ ଥିବା ଜଣେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ହେବନାହିଁ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦାନ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ରଚିଛନ୍ତି: ‘ଯଜ୍ଞ କର, ଦାନ ଦେ, ଦୀକ୍ଷା ନେ, ତପ କର, ତ୍ୟାଗ କର।’ ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ‘ଏଠାରେ ଛାଡି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ’ ଭାବରେ ମନ ଦୃଢ କର; ଯେଉଁଟି ଦୃଶ୍ୟ, ତାହାର ପଛରେ ଚାଲ, ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଛାଡିଦେ। ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁସାରେ, ଲୋକମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଦେଖି, ଭରତ ଯେପରି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ସଂସ୍କୃତ ରାମାୟଣର ଏକ ଶତ ଏଠାରେ ଅଠ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଜାବାଲିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସତ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଓ ଦୃଢ ଚିତ୍ତରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତିନି କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋର ଇଚ୍ଛା ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କଥା କହିଛ, ଯେଉଁଟି ଧର୍ମ ପରି ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଉତ୍ତମ ପରି ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅନିୟମିତ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ, ଭଙ୍ଗ ଚରିତ୍ରର ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ ନାହାନ୍ତି। କିଏ ଉତ୍ତମ, କିଏ ନୁହେଁ, କିଏ ଶୂର, କିଏ ଆତ୍ମ-ପ୍ରଶଂସାପର, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ କି ଅଶୁଦ୍ଧ। ଯେଉଁ ଅନୁଚିତ ଲୋକ ଉତ୍ତମ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଅଲକ୍ଷଣ ଲୋକ ଲକ୍ଷଣୀୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାର ଥିଲେ ଉତ୍ତମ ପରି ଦେଖାଯାଏ— ଯଦି ମୁଁ ଧର୍ମର ଆଡ଼ରେ ଅଧର୍ମ କରି, ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି, ଶୁଭ ଆଚରଣ ଅନ୍ୟାୟ କରିବି, ତେବେ ଏହା ଜଗତରେ ବିଗ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବ। କିଏ ଜଣେ ବିବେକୀ, ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଜାଣି, ମୋତେ ଜଗତରେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ ଭାବିବେ। ମୁଁ କିଏଠି ମୋର ଆଚରଣ ଦେଉ, କିପରି ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇବି? ଏହି ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଟି ନିଷ୍ଠା ନାହିଁ, ମୁଁ ମୋର ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚାହିଦାର ପଥ ଅନୁସରଣ କରେ; ରାଜାଙ୍କର ଯେପରି ଚାଳ, ପ୍ରଜାମାନେ ସେପରି। ସତ୍ୟ ଓ କରୁଣା ରାଜାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ରାଜ୍ୟ ଭିତି ସତ୍ୟ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଦୃଢ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିଛନ୍ତି; ଏହି ଜଗତରେ, ଯେଉଁ ଜଣେ ସତ୍ୟ କହେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ପାଏ। ଯେପରି ଲୋକ ସାପରୁ ଦୂର ରହେ, ସେପରି ଝୁଠ କଥା କହୁଥିବା ଲୋକରୁ ଦୂର ରହେ; ଧର୍ମ ଏହି ଜଗତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗର ମୂଳ। ସତ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ନାୟକ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସତ୍ୟ ସହ ବସେ; ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଦୃଢ, ସତ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ହୋମ, ତପସ୍ୟା—ଏସବୁ ବେଦରେ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ତେଣୁ ଜଣେ ଲୋକ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ। ଏକ ଲୋକ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏକ ଲୋକ ପରିବାରକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଏକ ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଏ, ଏକ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ମୁଁ କିପରି ମୋର ବାପାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଉପେକ୍ଷା କରିବି? ମୁଁ ମୋର ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ବାଧ୍ୟ। ଲୋଭରୁ, ମୋହରୁ, ଅଜ୍ଞାନରୁ, ଅନ୍ଧକାରରୁ, ମୁଁ ସତ୍ୟର ସେତୁ ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ମୋର ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି। ଶୁଣାଯାଏ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ଝୁଠ କଥା କହୁଥିବା, ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ଧର୍ମ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ମୋର ଆତ୍ମାରେ ଅନୁଭବ କରୁଛି; ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଭାର ବୋହନ୍ତି। ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ତାହା ଛାଡିଦେବି, ଯଦି ତାହା ଧର୍ମ ସହ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ ବି, ଯଦି ତାହା ଅଧମ, କ୍ରୂର, ଲୋଭୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ।