ରାମାୟଣର ଏହି ପବିତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ, ରାମ ଭାରତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଆମେ ଯେପରି ଏକ ସତ୍ୟବାନ୍ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରୁଛୁ, ସେହିପରି ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କର। ଭାରତ, ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ମହାରାଜଙ୍କ ଋଣ ମୁକ୍ତ କର, ଓ ଆମ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଶୁଣିଆସିଛି—ଗୟା ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ ଗୟା ନଗରରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଗାଇଥିଲେ। ପୁତ୍ର ନାମର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ପିତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ ନାମକ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିବା ଜଣେ ସନ୍ତାନ, ଯେଉଁଥିରୁ ପିତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଏହିପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନେ ଭଲ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ହେବା ଉଚିତ; ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିମ୍ବା ଏକ ଗୟାକୁ ବିଦ୍ୟା କରିପାରିବ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ରାଜାମାନେ ସଦା ବିଶ୍ୱାସ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଭାରତ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କର। ଏବେ ତୁମେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମନ ଜିତିବା ପାଇଁ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବିଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି। ଭାରତ, ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ରାଜା ହେଉ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ରାଜା ହେବି। ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଦଣ୍ଡକାକୁ ଯାଉଛି। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତୁମ ମୁଣ୍ଡକୁ ଠଣ୍ଡା ଛାୟା ଦେଉ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟର ଗଭୀର ଛାୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତୁମର ସହଚର ହେବେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ର; ଆମେ ଚାରି ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲିବା; ଭାରତ, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଏକ ଶତ ସପ୍ତ ସର୍ଗ ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଭାରତଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାବାଲି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କ କଥା ଧର୍ମବିରୋଧୀ ଥିଲା। ଜାବାଲି କହିଲେ, “ରାଘବ, ତୁମ ମନ ଏପରି ଫଳହୀନ ହେଉ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ ଧାରଣ କରିଛ। କିଏ କିଏଙ୍କ ସଂପୃକ୍ତ? କିଏ କିଏଙ୍କ ଜିନିଷ? କିଏ କିଏଙ୍କ ମାଲିକ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ସ୍୵ୟଂ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସ୍୵ୟଂ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥାଏ। ତେଣୁ ରାମ, ଯିଏ ‘ମା’ ଓ ‘ପିତା’ରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ମୂର୍ଖ ଭାବିବା ଉଚିତ; କାରଣ କୌଣସି ଜଣେ କିଏଙ୍କ ସଂପୃକ୍ତ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜଣେ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇ କିଛି ଦିନ ଏକ ଘରେ ରହି, ପରେ ଅନ୍ୟ ଦିନ ଅନ୍ୟଘରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଲୋକମାନେ ପିତା, ମାତା, ଓ ଘରକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟ ବା ଆବାସ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଭଲ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ କଣ୍ଟକମୟ ପଥ ଚାଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହି ଏକ ଚୋଟିଆ ଚୋଟିଆ ଚୁଡ଼ିଆ ଅୟୋଧ୍ୟା ତୁମକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି। ରାଜପୁତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶ୍ୱର୍ଗର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେପରି ତୁମେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜସୁଖ ଉପଭୋଗ କର। ତୁମେ ଦଶରଥ ନୁହେଁ, ଦଶରଥ ତୁମେ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କର। ପିତା କେବଳ ଜନ୍ମର ବୀଜ, ଯେପରି ଶ୍ୱେତ ଓ ରକ୍ତ ରସ ମାତାର ଗର୍ଭ ସହିତ ମିଶି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ସେଇ ରାଜା ତାଙ୍କ ଗତିସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ; ଏହି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ନିୟମ, ତୁମେ ଅନ୍ୟଥା ଦୁଃଖ କରୁଛ। ଯେମାନେ ଧନ ଓ ଧର୍ମକୁ ଆସକ୍ତ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ପରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନାଶ ହୁଏ। ଲୋକମାନେ ଅଷ୍ଟକା କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭାବି, କିନ୍ତୁ ଦେଖ, ମୃତ ଲୋକ କଣ ଖାଇପାରିବା? ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ପାଚି ଯିବା ଖାଦ୍ୟ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯଦି ଏଠାରେ ଜଣେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଥାଏ, ତେବେ ଦୂରରେ ଥିବା ଜଣେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ଏହା ଉପଯୋଗୀ ଖାଦ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦାନ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ପାଇଁ ରଚିଛନ୍ତି—‘ଯଜ୍ନ କର, ଦାନ କର, ଦୀକ୍ଷା ନିଅ, ତପ କର, ତ୍ୟାଗ କର।’ ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ତୁମେ, ‘ଏହି ଜଗତ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କର; ଦୃଶ୍ୟମାନ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କର, ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମ ଅବସ୍ଥା କୁ ବୁଝି, ଭାରତ ଯେପରି ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏଭଳି ଏକ ଶତ ଅଷ୍ଟ ସର୍ଗ ଶ୍ରୀମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଜାବାଲିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଓ ଅଟୁଟ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଏଠାରେ କିଛି କଥା କହିଛ, ଯାହା ଧର୍ମ ଭାବି ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି କଥା ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏହି କଥା ଭଲ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିୟମ ରହିତ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରେ, ଓ ଚରିତ୍ର ଭଙ୍ଗ କରିଥାଏ, ସେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ ନିପାଇ ନାହିଁ। ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ନୁହେଁ, ଶୂର କିମ୍ବା ନିଜ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥାଏ, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର, ତାହା ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ଅପବିତ୍ର ହେଉ ଦେଖାଏ, କିମ୍ବା ଅପରିଚିତ ହେଉ ଚିହ୍ନିତ ଦେଖାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ହେଉ ଭଲ ଦେଖାଏ—ଏହିପରି ଚରିତ୍ର ଏକ ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟି ଦିଏ। ମୁଁ ଯଦି ଧର୍ମ ବେଶରେ ଅଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରି, ଭଲକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ପଥ ଚାଲିବି, ତେବେ ଏହା ଜଗତରେ ବିକୃତି ଆଣିବ। କିଏ ତାହାକୁ ଦେଖି ନିଜ ବିବେକରେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜାସ୍ପଦ ଭାବିବେ। ମୋର ଚରିତ୍ର କାହାକୁ ଦେଉ? କିପରି ମୁଁ ଶ୍ୱର୍ଗ ପାଇବି?