ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୦୫ତମ ସର୍ଗର ସମାପ୍ତି ପରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୂଳରେ ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେବା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ରାମଙ୍କଠାରେ ଗଭୀର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ପରି କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ କେବେ ତୁମକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେନାହିଁ। ବଡ଼ମାନେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କର। ଯିଏ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏପରି ବିବେକୀ ଅଟୁଟ ରହିପାରେ, ସେ କେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବ? ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ତୁମେ ଯେପରି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଏପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମର ମନୋଭାବ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି, ତୁମେ ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ସବୁ ଜାଣିଥିବା, ସବୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା, ଓ ବିବେକଶୀଳ। ଏପରି ଗୁଣ ଥିବା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକଳନ୍ଦିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୋ ମାଆ କୈକେୟୀ, ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ମୋ ଲାଗି ହେଉଛି—ହେ ଆର୍ୟ, ଦୟାକରି ସେ ଅପରାଧକୁ ମାନ୍ୟ କର। ଧର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ ମୁଁ, ମୋ ମାଆଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ପାଇଁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଦେଉନାହିଁ। ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ଓ କର୍ମର, ଧର୍ମକୁ ଜାଣି, କେମିତି ଅଧର୍ମ କିମ୍ବା ନିନ୍ଦନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି? ମୁଁ ଗୁରୁ, କର୍ତ୍ତା, ବଡ଼, ରାଜା କିମ୍ବା ପିତୃବ୍ୟତିତ ପିତାଙ୍କୁ କେବେ ନିନ୍ଦା କରିବିନାହିଁ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏ ଭୂମିରେ କିଏ ନାରୀକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ, ଯଦି ସେ ଧର୍ମକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବୁଝିଥାଏ? ପୁରାତନ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି; ରାଜା ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଏହି ପ୍ରଥା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ମୋର ପିତା କ୍ରୋଧ, ମୋହ କିମ୍ବା ଅବିବେକରେ ଯେଉଁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାତିଲ କର। କାରଣ, ପିତାଙ୍କ ପତନର କାରଣ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କର ମନାଯାଏ। ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ପୁତ୍ର ହେଉ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ କାମର ଅନୁସରଣ କରନାହିଁ; ଜଗତରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତିନାହିଁ। କୈକେୟୀ, ମୋତେ, ଆମ ପିତାଙ୍କୁ, ଆମ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ଓ ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅରଣ୍ୟର କ’ଣ ସମ୍ପର୍କ? ଜଟାଧାରଣ ଓ ରାଜ୍ୟପାଳନ କ’ଣ ଏକାଠି ହେବ? ଏପରି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଓ ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ନିଶ୍ଚିତ ଓ ଉପସ୍ଥିତ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି, କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଧର୍ମକୁ କେହି ଅନୁସରଣ କରିପାରିବେ? ଯଦି କିଏ ଦୁର୍ଲଭ ଓ କଠିନ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହାଏ, ତେବେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା କରି, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ରକ୍ଷା କରି, ସେହି କଠିନତା ଗ୍ରହଣ କର। ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାନନ୍ତି; ତାହାକୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବା? ଶିକ୍ଷା, ପଦ ଓ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ତୁମର ଅନୁଜ; ତେବେ ତୁମେ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ କିପରି ଏହି ଭୂମିର ଶାସନ କରିପାରିବି? ମୁଁ ଶିଶୁ, ଅବୁଦ୍ଧି, ଗୁଣରେ ଅଳ୍ପ, ପଦରେ ଅଧମ; ତୁମେ ନଥିଲେ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାଳାଇପାରିବିନାହିଁ। ଏହି ଅଖଣ୍ଡ, ନିର୍ବିଘ୍ନ, ପୂର୍ବପୁରୁଷର ରାଜ୍ୟକୁ ତୁମେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଶାସନ କର। ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ ଓ ବସିଷ୍ଠ ମହାମୁନି, ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏଠାରେ ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ। ଆମେ ତୁମକୁ ଅଭିଷେକ କଲେ, ତୁମେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଓ ମାରୁତମାନଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜୟ କରି ଅୟୋଧ୍ୟାର ଶାସନ କର। ତିନି ଋଣ ଶୋଧି, ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରି, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଅଭିଲାଷ ପୂରଣ କରି, ଏଠି ମୋ ଉପରେ ତୁମେ ଶାସନ କର। ଆଜି ତୁମ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକରେ ତୁମ ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ, ଦ୍ୱେଷୀମାନେ ଭୟରେ ଦଶ ଦିଗକୁ ପଳାଇଯାଉନ୍ତୁ। ମୋ ମାଆ ଓ ମୋର ଉପରେ ଯେଉଁ ଅପବାଦ ଆସିଛି, ତାହା ଦୂର କର, ଏବଂ ପିତାଙ୍କୁ ଅପରାଧରୁ ରକ୍ଷା କର। ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତୁମ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ଯେପରି ମହାପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ କରୁଣା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କରୁଣା କର। ଯଦି ଏହା ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଯିବି। ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ଭରତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଧୃଡ଼ ନିଷ୍ଠା ରାମ ପିତୃବାକ୍ୟ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ରହି, ଫେରିବା ପ୍ରତି ସମ୍ମତି ଦେଲେନାହିଁ। ରାଘବଙ୍କର ଏପରି ଚମତ୍କାର ଧୃଡ଼ତା ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେନାହିଁ ବୋଲି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତାପରେ ପୁରୋହିତମାନେ, ପୁରବୁଦ୍ଧମାନେ ଓ ମାଆମାନେ, ନୟନେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ, ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶର ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏକାଠି ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ୧୦୬ତମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହାପରେ, ଭରତ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଭାଇ, ତୁମେ ଯାହା କହିଲ, ସେଠିକ୍ ଅଟୁଟ; ତୁମେ ଦଶରଥ ଓ ଉତ୍ତମ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବହୁଦିନ ପୂର୍ବେ, ଆମ ପିତା ଯେବେ ତୁମ ମାଆଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ତେବେ ତୁମ ମାତୃପିତାଙ୍କଠାରୁ ଅପୂର୍ବ ରାଜସ୍ଵ ଦାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ।