ବୟସ୍ ବଢିବା ସହ ଶରୀରରେ ଚିରା ଆସିଯାଏ, କେଶ ସଫେଦ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମଣିଷ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ସେଠାରେ ଏହି ଦେହ ନେଇ କ’ଣ କରିପାରିବ? ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଲୋକେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଜୀବନର ଅୟୁଷ୍ୟ କମିଯାଉଛି ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ ହୁଏନା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ କମିଯାଏ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଏକାଠି ହୁଏ, ପରେ ସମୟ ଆସିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ; ଏଭଳି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଏଠାରେ ଅବିଚଳିତ ରହିପାରେନାହିଁ; ତେଣୁ, ଯେଉଁମାନେ ଚାଲିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବାରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଏହା ସେହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ରାସ୍ତା ଉପରେ ଦଢ଼ିଆଁ ଚାଲୁଥିବା କାରବାନ୍କୁ ଦେଖି କହନ୍ତି, “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଆସିବି”; ଏଭଳି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ପଥେ ଚାଲିଗଲେ, ଏହା ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ମାର୍ଗ—ଏହି ପଥରୁ କେହି ବିଚ୍ଳିତ ହୁଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବୟସ୍ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ଜୀବନ ଧାରା ପଛକୁ ଫେରେନାହିଁ, ତେଣୁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଲାଗିଦିଅ; ପୁତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଆମ ବାପା, ଏହି ପୃଥିବୀର ରାଜା, ଧର୍ମିକ ଓ ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ସେ ନିଜ ସେବକମାନେକୁ ଭଲ ଭାବେ ରଖିଲେ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧନ ଦାନ କଲେ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଅପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଶୁଭ କର୍ମ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଯଜ୍ଞ କରି, ରାଜା ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ବହୁ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଂଶ ଲାଭ କରି, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଭୋଗ ଲାଭ କରି, ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଆମ ବାପା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆମ ବାପା ଏହି ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦେବତା ସମ୍ପଦ ଲାଭ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। କୌଣସି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ପ୍ରକାର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ବିଳାପ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସବୁବେଳେ ତ୍ୟାଗ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ତେଣୁ ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ଦୁଃଖ କରିବା ଛାଡ଼; ସେହି ନଗରରେ ରୁହ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଆମ ବାପା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଆମକୁ ଦେଇଥିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଯିବି, ସେଠାରେ ମୁଁ ଆମ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅବମାନ କରିବା ମୋ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କର; ସେ ଆମ ଆତ୍ମୀୟ, ସେ ଆମ ବାପା। ତେଣୁ ରାଘବ, ମୁଁ ଆମ ବାପାଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ପାଳନ କରିବି, ତାଙ୍କ ଅନୁମୋଦିତ ଅନୁସାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି। ଯେଉଁମାନେ ପରଲୋକ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧି, ଦୟା ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ୍। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ବାପା ଦଶରଥଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଶୁଣି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଆଚରଣ କର। ଏହିପରି ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହି, ଆପଣଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ମହାନ ରାମ, ସମ୍ବୃତ୍ତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏକ କ୍ଷଣ ପରେ ନିରବ ହେଲେ। ଏହିପରି ଏକଶତ ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ମହାନ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ। ଏପରେ, ରାମ ଏହିପରି କହି ଚୁପ ହେଲେ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତ ରାମଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ—“ଏହି ସଂସାରରେ ତୁମ୍ଭାର ପରି କିଏ ଅଛି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିବା? ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ତୁମକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେନାହିଁ। ବଡ଼ମାନେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ନିଜ ସନ୍ଦେହରେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନିଅ। ଯିଏ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ, ଉପସ୍ଥିତ କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ବିବେକ ରଖେ, ସେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେବେ? ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ତୁମେ, ମହାପୁରୁଷ, ଏପରି କଷ୍ଟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅମରମାନେ ପରି ତୁମର ସ୍ୱଭାବ, ମହାତ୍ମା ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ; ତୁମେ ସବୁ ଜାଣ, ସବୁ ଦେଖ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଘବ। ଯିଏ ଏପରି ଗୁଣରେ ଶିକ୍ଷିତ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣେ, ସେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୋ ମାଆ, ମୋ ଉପସ୍ଥିତିରେ ନଥିବାବେଳେ, ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତାହା ତୁମେ କ୍ଷମା କର। ଧର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କୁ, ଯେଉଁ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛନ୍ତି, କଠୋର ଶାସ୍ତି ଦେଉନାହିଁ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ, ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ଓ କର୍ମର, ଧର୍ମ ଜାଣି, ମୁଁ କେମିତି ଅଧର୍ମ ଓ ନିନ୍ଦନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି? ଗୁରୁ, କର୍ତ୍ତା, ବଡ଼, ରାଜା ଓ ପିତୃବିୟ—ଏମାନେ ଏକାଠି ଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବିନାହିଁ, ନ ଦେବତାମାନେକୁ। କିଏ ଜାଣିବା ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ମହିଳାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ, ଏପରି ଅଧର୍ମ ଓ ନିର୍ଥକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ପୁରାତନ କଥା ଅନୁସାରେ, ଜୀବନର ଶେଷରେ ଜନମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି; ରାଜା ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସେ ପ୍ରଥାକୁ ଆମ ଆଗରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। ମୋ ବାପା କ୍ରୋଧ, ମୋହ କିମ୍ବା ଅବିବେକରେ ଯେଉଁ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏବେ ବାତିଲ କର। କାରଣ, ଏହା ପିତାଙ୍କର ଅପମାନ ହୁଏ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଯାଏ।