ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ବିଷାଦରେ ଦେଖି, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କାମ କରିପାରେନାହିଁ; ସେ ନିଜର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜମା ହୁଏ, ତାହା କେବଳ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଉଚ୍ଚତାର ଶେଷ ହେଉଛି ପତନ; ଯେଉଁଠି ମିଳନ ଅଛି, ଶେଷରେ ବିଚ୍ଛେଦ ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ ଅଟଳ। ଯେପରି ଫଳ ପାକିଲେ ତାହା ପଡିଯିବାକୁ ଭୟ ଥାଏ, ତେଣୁ ଜନ୍ମ ହେଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରକୃତିରେ, ଯେପରି ଏକ ଘର ମଜବୁତ ଥମ୍ଭ ଉପରେ ତିଆରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବୟସ୍କ ହେଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ଲୋକମାନେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ଭାବେ ଅବନତି ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ରାତି କଟିଯିବା ପରେ ଫେରି ଆସେନାହିଁ, ଯମୁନା ନଦୀ ନିଜ ପଥରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଦିନ ଓ ରାତି ଲାଘୁଛି, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ହେଉଛି—ଏପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ପାନୀୟ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ। ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ, ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର, କାରଣ ଯେଉଁଠି ରୁହ, ନା ଯାଅ, ଆୟୁ ତ କମିବା ଅଟଳ। ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଏକ ମଣିଷଙ୍କ ସହ ଥାଏ, ସେଠାରେ ବସେ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସହଯାତ୍ରୀ ଭାବେ ଫେରେ। ଅଙ୍ଗରେ ଚିର ଚିହ୍ନ ଆସିଛି, କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି, ବୟସ୍କ ଲୋକ କ’ଣ କରିପାରିବେ? ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆୟୁ କମିଯାଉଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି। ଏହି ଜୀବନ ଏକ ବିଶାଳ ସାଗର ଭିତରେ ଦୁଇଟି କାଠର ଟୁକୁଡ଼ି ମିଶିଯିବା ଭଳି; ସମୟ ଆସିଲେ ସେମାନେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେପରି ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ମିତ୍ରମାନେ ମିଶିଯିବା ପରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। କୌଣସି ଜୀବ ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରେନାହିଁ, ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ବିଳାପ କରିବାର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଏହି ଜୀବନ ଏକ ପଥିକ ରାସ୍ତା ଉପରେ ଥିବା ଏବଂ ଚଳିଥିବା ଦଳକୁ ‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଆସିବି’ ବୋଲି କହିବା ଭଳି। ଏହି ପଥ ଆମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ପଥ; ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ବିଳାପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠାରୁ ଦେବିଏସାରିବା ନାହିଁ। ବୟସ୍ କମିଯାଉଛି, ଜୀବନ ଧାରା ଫେରି ଆସେନାହିଁ, ତେଣୁ ମନକୁ ଶୁଭ ଦିଗକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସନ୍ତାନମାନେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଥାନ୍ତି। ଆମ ପିତା, ଏଇ ପୃଥିବୀର ରାଜା, ଧାର୍ମିକ ଓ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଭ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରି, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ, ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଧନ ଦେଇ, ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଶୁଭ କର୍ମ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା, ରାଜା ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଛନ୍ତି। ବହୁ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ, ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ଆୟୁ ଉପରେ ପହଞ୍ଚି, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି ଆୟୁ ଓ ଭୋଗ ଲାଭ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପୁରୁଣା ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଦିବ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରି, ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯେଉଁ ପ୍ରକାରରୁ ହେଉନାହିଁ, ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶୋକ, ବିଳାପ, କାନ୍ଦିବାକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ଦୁଃଖ କରନାହିଁ, ସେହି ନଗରରେ ରୁହ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଆମ ପିତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ପ୍ରଥମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି। ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ମୋ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେ ଆମ ପିତା, ସେ ଆମ ବନ୍ଧୁ, ସେ ସଦା ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ। ତେଣୁ, ରାଘବ, ମୁଁ ଆମ ପିତାଙ୍କ ଧର୍ମପଥର ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ବନରେ ବାସ କରିବି। ଯିଏ ପରଲୋକ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ ବୁଦ୍ଧି, ଦୟା, ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, ଓ ପୁରୁଷ ଶିରୋମଣି। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଆମ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଆଚରଣ ଶୁଣି, ନିଜ ସ୍ଵଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଆଚରଣ କର। ଏପରି ମାନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା କହି, ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ମହାନ ଶ୍ରୀରାମ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ ଭାଇକୁ କିଛି କହିଲେନାହିଁ। ଏଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରେ, ଶ୍ରୀରାମ ଏପରି କହି ଚୁପ ହେବା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ପ୍ରଜାନୁରାଗୀ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ କଥାରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଭରତ କହିଲେ, “ଏହି ସଂସାରରେ ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି, ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ? ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ବିକଳ କରେନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସାହିତ କରେନାହିଁ। ତୁମେ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କର। ଯିଏ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ଉପସ୍ଥିତ ଓ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଉଭୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଏପରି ବୁଦ୍ଧି ରଖିଥାଏ, ସେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେବେ? ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସତ୍ୟ ଉଭୟ ଜାଣିଥିବା ତୁମେ, ମହାପୁରୁଷ, ଏପରି ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅମର ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ୱଭାବ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରିଥିବା, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଘବ।