ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଏବଂ ଜନସାଧାରଣ ଭଲ କହିଛି ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ପୁନି ଅନୁରୋଧ କରିଲେ। ଏହିପରି ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁ ଭରତ ବଡ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ଶ୍ରୀରାମ, ନିଜ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଟୁଟ ଥିବା, ଭରତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନି; ସେ ନିଜର ନିଜ ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ତାକୁ ଏଉଁଠୁ ଓଉଁଠୁ ଟାଣି ନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ଶେଷରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତା ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ଏକତା ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏବଂ ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହୁଏ। ପକ୍କା ଫଳକୁ କେବଳ ପଡିଯିବାର ଭୟ ଅଛି, ଏହିପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର କେବଳ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ଅଛି। ମଜବୁତ ଦାଣ୍ଡ ଦେଇ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଘର ବୟସ ହେଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବୟସ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଯେପରି ଗଲା ରାତି ଫେରି ଆସେନି, ଏବଂ ଜମୁନା ନଦୀ ତାଙ୍କର ଜଳ ନେଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଦିନ ଏବଂ ରାତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଉଛି; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଆୟୁକୁ କ୍ଷୟ କରୁଛନ୍ତି, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ୟକିରଣ ପାନିକୁ ଶୋଷି ନେଇଥିବା ପରି। ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟର ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା କାହିଁକି? ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ରହିଥିବା କି ଚାଲିଯିବା, ତାଙ୍କର ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ରହେ, ତାଙ୍କ ସହିତ ବସେ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଫେରି ଆସେ। ଅଙ୍ଗରେ ଚୁରା ଧରିଛି, ଚୁଲ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି; ବୟସରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶିର୍ନ ହୋଇଯାଏ—ସେ ତେବେ କଣ କରିପାରିବ? ଲୋକେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେବାରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ତଥାପି ନିଜ ଆୟୁ ଶୋଷିଯାଉଛି ବୋଲି ବୁଝିନାହାନ୍ତି। ନୂତନ ଋତୁ ଆସିବାକୁ ଦେଖି ଲୋକେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଦୁର୍ଗମ ସାଗରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଏକାଉଁଠି ମିଳିଯାଇ, ସମୟ ହେଲେ ଫେରି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ; ସେପରି ଜୀବନରେ ଜନାନୀ, ପୁତ୍ର, ସାକା, ମିତ୍ର ଏକାଉଁଠି ମିଳନ୍ତି, ପରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନିଶ୍ଚିତ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଏହି ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ଚାଲିଯିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ରାସ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡାଇ ଥିବା ଜଣେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଦଳକୁ ‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଆସିବି’ ବୋଲି କହିଥିବା ପରି, ଆମ ପୂର୍ବଜ ଏବଂ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କର ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ପଥ; ଏହିପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହିପଥରୁ କୌଣସି ଦେବିଏସନ୍ ନାହିଁ। ବୟସ କ୍ଷୟ ହେଉଛି, ଜୀବନ ଧାରା ଫେରି ଆସେନି; ତେଣୁ ମନକୁ ସୁଖରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, କାରଣ ସନ୍ତାନମାନେ ସୁଖ ପାଇଁ ଉଦ୍ଧିଷ୍ଟ। ଆମ ପିତା, ଭୂମିର ନାୟକ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଯଜ୍ଞରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ସେ ନିଜ ଦାସମାନେ, ଜନସାଧାରଣ, ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଧନ ଦେଇ ସମ୍ରକ୍ଷଣ କରିଥିବାରେ, ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଶ୍ରୀଦାଶରଥ, ଆମ ପିତା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି ଏବଂ ଅଧିକ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ ଓ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନାୟକ ରାଘବ, ଆମ ପିତା, ସଦ୍ଭିରେ ସମ୍ମାନିତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଉପଦ୍ରବ ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ଦିବ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏପରି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୁଣିଛି ଓ ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ବିଳାପ, ଅଶ୍ରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ଶାନ୍ତ ହୁଅ ଓ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେହି ନଗରରେ ରୁହ। ଏହିପରି ଆମ ପିତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ଯେଉଁଠି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଛି, ସେଉଁଠି ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଳନ କରିବି। ମୂଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନଦେଖା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କୁ ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ସେ ଆମ ନିକଟତମ, ଆମ ପିତା। ତେଣୁ ରାଘବ, ମୁଁ ଆମ ପିତାଙ୍କ ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲିବି, ତାଙ୍କ ଅନୁମୋଦନା ଅନୁଯାୟୀ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବି। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ପରଲୋକ ଚାହେ, ସେ ଜ୍ଞାନ, କରୁଣା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଆମ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଧର୍ମାଚାରଣ ଶୁଣିବା ପରେ। ଏପରି ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଶ୍ରୀରାମ, ମହାନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ କଥା କହିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀରାମ କଥା କହି ଚୁପ ହେଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରେ ଜନସମୂହ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚମତ୍କାର କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଭରତ କହିଲେ, “ଏହି ଜଗତରେ ତୁମେ ପରି କିଏ ଅଛନ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା? ଦୁଃଖ ତୁମେକୁ ବିପର୍ୟସ୍ତ କରେନି, ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ସାହିତ କରେନି। ବୃଦ୍ଧମାନେ ତୁମେକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ତୁମେ ସନ୍ଦେହରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ଏପରି ଯେଉଁଠି ବସିଥିବା କି ଚାଲିଯିବା, ଏପରି ବିବେକ ଥିବା ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ, କାହିଁକି କୌଣସି କଥାରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହେବେ? ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ଏପରି ତୁମେ ପରି ନାୟକ, ବଡ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏହିପରି ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।