କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଉତ୍ତମ ବଂଶଜ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତନରେ, ମଦିରାମତ ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରାରେ ତୁରି ମାଡ଼ୁଥିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜଧାନୀର ସମସ୍ତ ପୌରଜନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଲୋକମାନେ “ଭଲ କହିଲେ!” ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରି, ପୁନର୍ବାର ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶ ଦେଖି, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହରେ ଦୃଢ଼ ରାମ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଏଠୁ ସେଠାକୁ ଟାଣି ନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଶେଷରେ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତି ଶେଷରେ ଅବନତି ହୁଏ, ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗ ଶେଷରେ ବିଯୋଗ ହୁଏ, ଏବଂ ଜୀବନ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ। ପକ୍କା ଫଳ ଯେପରି ଖସିପଡ଼ିବାକୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭୟ କରିନଥାଏ, ସେପରି ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହେଉଛି, ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ମଜବୁତ ଥାମରେ ତିଆରି ଘର ବୟସ୍କ ହେଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ଲୋକମାନେ ବୟସ୍କ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅବଶ୍ୟ ଅବନତି ହୁଏ। ଯେପରି ଗତ ରାତି ଆଉ ଫେରି ଆସେନାହିଁ, ଯମୁନା ନଦୀ ତାଙ୍କର ପାଣି ସହିତ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଦିନ ଓ ରାତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅତିତ ହେଉଛି, ଏହା ତାଙ୍କର ଆୟୁକୁ ଶୀଘ୍ର ହ୍ରାସ କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପାଣିକୁ ଶୁଖାଇଦେଉଛି। ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଯେଉଁଠି ରହିଲେ ବା ଚାଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଆୟୁ ହ୍ରାସ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ରହେ, ସେଙ୍କୁ ସତତା ସହଯାତ୍ରୀ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରେ। ଶରୀରରେ ଚିରା ଚିହ୍ନ ଆସିଛି, କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି, ବୟସ ଲୋକକୁ କ୍ଷୀଣ କରିଦେଉଛି—ତାପରେ କ’ଣ କରିପାରିବ? ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେବାରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଆୟୁ କେମିତି ହ୍ରାସ ହେଉଛି, ତାହା ବୁଝିନାହାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବନ ହ୍ରାସ ପାଉଛି। ଯେପରି ମହା ସାଗରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଏକଠା ହୁଏ, ପରେ ସମୟ ଆସିଲେ ଏକାଏକି ଛିଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଜୀବନରେ ଜନାନୀ, ପୁତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ମିତ୍ରମାନେ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି, ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରେନାହିଁ; ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଅର୍ଥହୀନ। ଯେପରି ରାସ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦଳକୁ “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଆସିବି” କୁହେ, ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ପଥ ଚାଲିଛନ୍ତି, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ପଥ; ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଏହାରୁ କାହାରି ବିମୁଖତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବୟସ୍ କ୍ଷୟ ହେଉଛି, ଜୀବନର ଧାରା ପଛକୁ ଫେରେନାହିଁ; ତେଣୁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଲାଗିଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ସନ୍ତାନମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ହିଁ। ଆମ ବାପା, ଭୂମିର ନାଥ, ଧର୍ମିକ ଓ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳକର ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ସେବକମାନେକୁ ଯଥାଯଥ ରକ୍ଷା କରି, ଜନତାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରି, ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧନ ଦାନ କରି, ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଶୁଭ କର୍ମ ଓ ଅଭିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଯଥାଯଥ ଦାନ କରି, ଦଶରଥ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ବହୁ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ଆୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଉଚ୍ଚତମ ଆୟୁ ଓ ଭୋଗ ଉପରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସଜ୍ଜନମାନେ ଯେଉଁଠି ସମ୍ମାନିତ କରନ୍ତି, ଆମ ବାପା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମଣିଷ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଦେବା ପରେ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ଦୁଃଖ କରନିଅ, ଏହି ସହରରେ ରୁହ; ଏହିପରି ଆମ ବାପା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶକ, ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମତେ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ମିଳିଛି, ସେଠି ମୁଁ ଆମ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି। ମୋ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଆଦେଶ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଆମ ପିତା, ସେ ଆମ ବନ୍ଧୁ, ସେଉଁଠି ସଦା ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ରାଘବ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ଧର୍ମମୟ କଥା ପାଳନ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଅନୁମୋଦିତ ଅନୁସାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବି। ପରଲୋକ ଚାହାଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉଚିତ ବୁଦ୍ଧି, ଦୟା ଓ ବୟସ୍କଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଆମ ବାପା ଦଶରଥଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଆଚରଣ ଶୁଣି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଆଚରଣ କର। ଏହିପରି ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ ପାଇଁ କହି, କିଛି ସମୟ ପରେ ତାଙ୍କ ଭାଉଣ୍ଡ ଭାଇଙ୍କୁ କଥା କହିବା ବନ୍ଦ କଲେ। ଏପରିଭାବେ ଶ୍ରୀମତୀ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ରାମ ଏଭଳି କହି ଚୁପ ହୋଇଯାଇଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ଲୋକପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ଧର୍ମମୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହେ ଶତ୍ରୁନିଗ୍ରହ, ଏହି ଜଗତରେ ତୁମ ପରି କିଏ ଅଛି? ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ବିକ୍ଷୁଭିତ କରେନାହିଁ, ସୁଖ ତୁମକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେନାହିଁ। ତୁମେ ବୟସ୍କଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କର। ଏପରି ବିବେକ ଯାହା ପାଖରେ ଅଛି, ସେ ବସିଥିବା ବା ଚାଲିଯାଇଥିବା, ଜୀବନ୍ତ ବା ମୃତ, କିଏ ତାହାରେ ଦୁଃଖିତ ହେବ?