ଭାଇ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ସମସ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ଆଗ୍ରହରେ ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତର ଆଶା କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭାରତ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ସହଜରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଯିଏ ଜୀବନ ଚାଲାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ। ଯେପରି ଏକ ଗଛକୁ ଜଣେ ମଣିଷ ରୋପି ଲାଲନା-ପାଳନା କରେ, ଏବଂ ସେହି ଗଛ ଦୃଢ଼ ତଣ୍ଡ ଓ ଉଚ୍ଚତା ସହିତ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହା ଏକ ଛୋଟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା କଷ୍ଟକର, ସେପରି ଗଛ ଫୁଲିଲା ମାତ୍ର ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ଯିଏ ଏହାକୁ ରୋପିଥିଲେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ତୁମେ ଆମ ସେବକମାନେ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଟୁମ୍ବ ଏବଂ ଜନସାଧାରଣ ଦେଖୁନ୍ତୁ ଯେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ ରାମ ରାଜ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ତୁମ ପ୍ରଭାତି ଯାତ୍ରାରେ ଗର୍ଜନ କରନ୍ତୁ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧର, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଦେଇ ହସନ୍ତୁ।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ମଧୁର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ‘ବହୁତ ଭଲ କହିଛ’ ବୋଲି ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ପୁନି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଭାରତ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ବିକଳ ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଶେଷରେ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତିର ଶେଷରେ ପତନ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ; ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗର ଶେଷରେ ବିଯୋଗ ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅଟୁଟ। ଯେପରି ପକ୍ୱ ଫଳ ପଡ଼ିଯିବା ଛଡ଼ା କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, ସେପରି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଥାମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଘର ବୟସ୍କ ହେଲେ ଅବସ୍ୟ ବିନଶ୍ୱର, ସେପରି ଲୋକମାନେ ବୟସ୍କ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅବଶ୍ୟ ବିନଶ୍ୱର। ଏଠାରେ ଯେ ରାତି ଚାଲିଗଲା, ସେ ଆଉ ଫେରି ଆସେନାହିଁ; ଯମୁନା ନଦୀ ତାଙ୍କ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସାଗରକୁ ଯାଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଚାଲିଯାଏ; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ କରେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଜଳକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ। ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କର? କାରଣ ଥାଉ କି ଚାଲିଯାଅ, ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଉଛି। ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସାଥି ହୋଇ ଚାଲେ, ବସେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସେ ଘରକୁ ଫେରେ। ଅଂଗରେ ଚିରା, କେଶରେ ଧଳା ଆସିଛି; ବୟସ୍କ ହୋଇଥିବା ମଣିଷ କ’ଣ କରିପାରିବ? ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ନୂଆ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ କ୍ଷୟ ହେଉଛି। ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଏକାଠି ହେଉଛି, ପରେ ସମୟ ଆସିଲେ ଏକାଠି ହେଉଥିବା ଛାଡ଼ି ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ପ୍ରଜା, ବନ୍ଧୁମାନେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ସଦା ଏକାଇ ରହେନାହିଁ; ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବାରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଯେପରି ରାସ୍ତାରେ ଦଢ଼ିଆ ଜଣେ ଯାଉଥିବା ଦଳକୁ ‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପଛରେ ଆସିବି’ ବୋଲେ, ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯାଇଥିବା ପଥ ନିଶ୍ଚିତ; ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା ପରେ ଦୁଃଖ କରିବାର କୌଣସି ଅବକାଶ ନାହିଁ। ବୟସ୍କ ହେବା ସହ ଜୀବନ ଧାରା ଫେରି ଆସେନାହିଁ, ତେଣୁ ମନକୁ ସୁଖରେ ଲାଗିଦେବା ଉଚିତ; ପୁତ୍ରମାନେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ହିଁ ହୁଅନ୍ତି। ଆମ ପିତା, ଏହି ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତି କରିଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଉପରେ ଯଥାଯଥ ଦୟା କରି, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି, ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧନ ଦାନ କରି, ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଶୁଭ କର୍ମ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଦାନ ଦେଇ, ରାଜା ଦଶରଥ ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ବହୁ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ବହୁ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁଷ୍ୟ ଲାଭ କରି, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ହେ ରାଘବ, ଆମ ପିତା ପୁଣ୍ୟାତ୍ମାମାନେ ଗୌରବ କରିଥିବା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପୁରୁଣା ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦେବା ପରେ, ଆମ ପିତା ଦିବ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। କୌଣସି ଜ୍ଞାନୀ, ଯେଉଁଠି ହେଉନାହିଁ, ଏପରି ଶୁଣିବା ପରେ ଏମିତି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସବୁବେଳେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ଦୁଃଖ କରିବା ଛାଡ଼; ସେହି ନଗରରେ ରୁହ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଆମ ପିତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଦେଇଥିଲେ। ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତା ଯେଉଁଠି ଆଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି। ହେ ଶତ୍ରୁନିବାରକ, ମୋ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅମାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେହି ପିତା ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଦା ପୂଜ୍ୟ; ସେ ଆମ ବନ୍ଧୁ, ସେ ଆମ ପିତା। ତେଣୁ, ହେ ରାଘବ, ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଆମ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବି। ପରଲୋକ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାନ, ଦୟା ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଧର୍ମଚରିତ୍ର ଶୁଣି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚରଣ କର।