ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ କହିଲେ, “ମୋର ମାଆ ମୋତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ତୁମେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଏହା ଭୋଗ କର। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଏମିତି ଏକ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗି ଯାଏଁ ପରି, ଯାହାକୁ ତୁମେ ଛାଡ଼ି କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ାର ଦ୍ରୁତ ଗତି କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉଡ଼ାଣ ପଛରେ ଯିପାରି ଅନ୍ୟେ ଚାଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ରାଜନ୍, ତୁମର ପଥରେ ମୁଁ ଚାଲିପାରିବି ନାହିଁ। ଯିଏ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଜୀବନ ସହଜ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଖାଏ, ସେଥିରେ ଅତି କଷ୍ଟ। ଏକ ଲୋକ ଯେପରି ଗଛ ଲଗାଏ ଓ ପାଳେ, ଏବଂ ସେ ଗଛ ବଡ଼ ହୁଏ, ମଜବୁତ ତଣ୍ଡ ହୁଏ, ଛୋଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା ଅସମ୍ଭବ ହୁଏ, ତେଣୁ ଯଦି ସେ ଗଛ ଫୁଲେ କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଯିଏ ଲଗାଇଥିଲେ, ସେ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେବାର ଆନନ୍ଦ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଉପମା ରାମ, ବୁଝ; ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଦାସମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜନ୍, ଦୟାକରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଳ୍ପୀ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଅଜୟ ହୋଇ, ରାଜ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅ। କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ, ତୁମର ରାଜସୂୟାତ୍ରାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଗଜଗଜ କରୁନ୍ତୁ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ନାଗରିକ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ‘ଅତି ଭଲ କହିଲେ’ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରି, ଆଉ ଥରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତେବେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାରତଙ୍କୁ ଏପରି ବିଷଣ୍ଣ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଦେଖି, ଆତ୍ମ-ସଂୟମୀ ରାମ ସେଉଁଠି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ସେଠାଏଁ ଏଠାଏଁ ତାଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଶେଷରେ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତି ଶେଷରେ ପତନ ଆସେ; ସମସ୍ତ ମିଳନ ବିୟୋଗରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ। ପକ୍ୱ ଫଳ ଯେପରି ତଳକୁ ପଡ଼ିବା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଜଣେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ମଜବୁତ ଖୁଟିରେ ତିଆରି ଘର ବୟସ୍କ ହେଲେ ଭଙ୍ଗିଯାଏ, ଏହିପରି ଲୋକେ ବୟସ୍କ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅବସାନ ପାଆନ୍ତି। ଏ ରାତି ଯାହା ଚାଲିଗଲା, ଆଉ ଫେରି ଆସେ ନାହିଁ; ଯମୁନା ନଦୀ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ଫେରେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଚାଲିଯାଉଛି; ଏହା ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ କରୁଛି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପାଣିକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ। ତେଣୁ ତୁମେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଛାଡ଼ି, ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକ କର; କାରଣ ଯେଉଁଠାରେ ରୁହ, କିମ୍ବା ଚାଲିଯାଅ, ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଉଛି। ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ, ସହିତ ବସେ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ବି ସହିତ ଫେରେ। ଅଙ୍ଗରେ ଚିରା ହୋଇଯାଇଛି, କେଶ ସଫେଦ ହୋଇଯାଇଛି, ଲୋକ ବୟସ୍କ ହୋଇ ଶକ୍ତିହୀନ—ତେବେ ସେ କ’ଣ କରିପାରିବ? ଲୋକେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ କମିଯାଉଛି ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏକ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଋତୁ ଚକ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଜୀବନ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏକ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଯେପରି ଏକାଠି ହୁଏ, ଏବଂ ସମୟ ଆସିଲେ ଛିଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଜୀବନରେ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ମିତ୍ର—ସମସ୍ତ ମିଳି ଏକ ସମୟରେ ଛିଡ଼ିଯାନ୍ତି; ବିୟୋଗ ନିଶ୍ଚିତ। କେହି ଏଠି ଅବିଚଳ ରହେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯିଏ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବାର କ୍ଷମତା କାହା ପାଖରେ ନାହିଁ। ଏକ ରାସ୍ତା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଲୋକ ଯେପରି ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦଳକୁ କୁହେ—‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଆସିବି’—ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ମାର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଏହାରୁ ବ୍ୟତୀତି ନାହିଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ଶୋକ କ’ଣ ପାଇଁ? ବୟସ୍ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ଜୀବନ ଧାରା ପଛକୁ ଫେରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ପୁତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଆମ ପିତା, ଧରାଧୀଶ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ସେ ନିଜ ସେବକମାନେ, ପ୍ରଜାମାନେ, ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନଦାନ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରି, ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କଲେ। ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଭିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା ଦଶରଥ ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ବିଧର ଯଜ୍ଞ କରି, ଅଳ୍ପ ନୁହେଁ ବହୁ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁଷ୍ୟ ଲାଭ କରି, ସେ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ସୁଖ ଲାଭ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ନିଜ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ମାନବ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଲାଭ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ, କିଏ ହେଉ, ଏଭଳି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ, ଶୋକ, କ୍ରନ୍ଦନ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ତେଣୁ ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ଶୋକ କରନି; ସେହି ନଗରରେ ରୁହ। ଏହି ଭଳି ଉପଦେଶ ଆମ ପିତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଦେଇଥିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ମୋତେ ଆମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। ଏହି ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରିବା ମୋ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ; ସେ ପିତା ଆମ ପାଇଁ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ସେ ଆମ ବନ୍ଧୁ, ସେ ଆମ ପିତା। ତେଣୁ ରାଘବ, ଆମ ପିତା ଯେଉଁ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଚାଲି, ମୋତେ ଅନୁମୋଦନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେହି ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି—ବନବାସରେ ରହିବି।