ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚୁପଚାପ ଏକାଠି ବସିଥିଲେ; କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ମୋର ମାତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ତୁମେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଜଳପ୍ରବାହରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବନ୍ଧ ଭଳି, ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ାର ଗତି କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉଡ଼ାଣ ଯେପରି ଅନୁସରଣ କରିପାରାଯାଏ ନାହିଁ, ଏମିତି ମୁଁ ତୁମ ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ରାଜନ। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟମାନେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି, ସେଠି ଜୀବନ ସହଜ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ। ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଗଛ ଲାଗାଇ ଦେଖାଭାଳ କରିବା ପରେ ସେ ଗଛ ମଜବୁତ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ ଠିଆ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ ହୁଏ, ଏମିତି ଗଛ ଫୁଲେ କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦିଏନାହିଁ, ତେବେ ଯିଏ ଲାଗିଥିଲେ ସେ ଅପେକ୍ଷିତ ସନ୍ତୋଷ ପାଉନାହିଁ। ଏହି ଉଦାହରଣ ରହିଛି, ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଏହାର ଅର୍ଥ ବୁଝ; ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ତେବେ ତୁମ ଦାସମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିକାୟ ଓ ଜନସାଧାରଣ ଦେଖନ୍ତୁ, ମହାରାଜ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ, ରାଜ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ୟର ଭଳି ତୁମ ପ୍ରଭା। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମଙ୍କ ରାଜସ୍ୱ ଯାତ୍ରାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଗଜଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି କରୁନ୍ତୁ, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ କରୁନ୍ତୁ। ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ଜନସାଧାରଣ ‘ଭଲ କହିଲ’ ବୋଲି ଅନୁମୋଦନ କରି, ପୁଣି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ବିଷଣ୍ଣ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଦେଖି, ସ୍ୱୟଂ-ନିୟମିତ ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ—“ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ସେଉଁଠୁ ଏଉଁଠି ତାକୁ ଟାଣି ନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଶେଷେ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣତା ଅବନତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ସମ୍ମିଳନ ବିୟୋଗରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ। ଯେପରି ପକ୍ୱ ଫଳର ଏକମାତ୍ର ଭୟ ହେଉଛି ପଡ଼ିଯିବା, ଏମିତି ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ଅଛି, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ଅଟଳ। ଏକ ଘର ଯଦିଓ ମଜବୁତ ଖୁଟିରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ବୟସ ହେଲେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଯାଏ; ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ବୟସ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅବନତି ହୁଏ। ଯେ ରାତି ଯାଏ, ତାହା ପୁଣି ଫେରେ ନାହିଁ; ଯମୁନା ନଦୀ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଯାଉଛି; ଏହା ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର କମାଏ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଜଳକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ। ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି? ଯେଉଁଠି ରହିବେ କିମ୍ବା ଯିବେ, ଆୟୁଷ୍ୟ କମିଯାଏ। ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଯାଏ, ସହିତ ବସେ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସହିତ ଫେରେ। ଅଂଗରେ ଚିର ଆସିଛି, କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି; ବୟସରେ ଅଶକ୍ତ ଲୋକ କଣ କରିପାରିବେ? ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ କମିଯାଉଛି ବୋଲି ବୁଝିନାହାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଋତୁ ବଦଳିଲେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ କମିଯାଏ। ଏକ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଯେପରି ମିଶି ଥୋଡ଼ାବେଳେ ପରେ ଅଲଗା ହୁଏ, ଏମିତି ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅ, ବାନ୍ଧବ, ମିତ୍ରମାନେ ମିଶିଥିଲେ ଅନ୍ତେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ବିୟୋଗ ନିଶ୍ଚିତ। କେହି ଏଠି ଅଚଳ ରହିନାହାନ୍ତି; ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ପଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଜଣେ ଯାତ୍ରୀ ଯାଉଥିବା ଦଳକୁ ‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଆସିବି’ ବୋଲି କହିଥାଏ, ଏହିପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଗତି କରିଥିବା ପଥ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ମାର୍ଗ; ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏହି ଅବିଚ୍ୟୁତ ପଥ ପାଇଁ କାହିଁକି ଶୋକ କରିବେ? ବୟସ କମିଯାଏ, ଜୀବନ ଧାରା ଫେରେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ମନକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, କାରଣ ସନ୍ତାନମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ। ଆମ ବଡ଼, ନ୍ୟାୟବାନ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଆମ ପିତା ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତି କରିଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଦାସମାନେକୁ ଉଚିତ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରି, ଜନମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧନ ଦେଇ, ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଶୁଭ କର୍ମ ଓ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଦାନ କରି, ଆମ ପିତା ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତି କରିଛନ୍ତି। ବହୁ ବିଧର ଯଜ୍ଞ କରି, ଅପାର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ଆୟୁଷ୍ୟ ଉପରେ ପହଞ୍ଚି, ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଉଚ୍ଚତମ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଭୋଗ ଉପରେ ପହଞ୍ଚି, ରାଘବ, ଆମ ପିତା, ସଦାଚାରୀମାନେ ସମ୍ମାନିତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆମ ପିତା ଏହି ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ମାନବ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଲାଭ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ହେଉନାହିଁ, ଏପରି ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ କାନ୍ଦଣ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ସବୁବେଳେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ସେଥିପାଇଁ ଆତ୍ମସ୍ଥ ହୁଅ, ଶୋକ କରିନାହଁ; ସେଇ ସହରରେ ରୁହ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଆମ ପିତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହରେ ପ୍ରଥମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଆମକୁ ଦେଇଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଆମ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ପିତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠି ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। ମିତ୍ରଶତ୍ରୁ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେ ଆମ ବନ୍ଧୁ, ସେ ଆମ ପିତା, ସେ ସଦା ସମ୍ମାନିତ।