ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାତରେ, ରାମଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଓ ସାଙ୍ଗମାନେ ମିଶି ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ କୂଳରେ ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା ଓ ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା କରି ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, କିଏଁ ସେଠାରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ଭରତ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଠି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଭରତ କହିଲେ, “ମୋର ମାତା କୌସଲ୍ୟା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ତୁମେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଏମିତି ଏକ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ଜଳପ୍ରବାହ ପରି, ଯାହାକୁ ତୁମ୍ବାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ାର ଦ୍ରୁତ ଗତି ବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉଡ଼ାଣ ସହିତ ଯେମିତି କେହି ମେଳ ରଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ରାଜନ୍। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେଠି ସେ ସହଜରେ ବଞ୍ଚିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଯିଏ ବଞ୍ଚେ, ସେଠି ଜୀବନ ଦୁଃଖଦାୟକ। ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଲଗାଇଥିବା ଗଛ ଲମ୍ବା ଓ ମଜବୁତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଛୋଟ ମଣିଷ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଗଛ ଫୁଲିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ଦେଇଲେ, ଯିଏ ଲଗାଇଥିଲେ ସେ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଉପମା ତୁମେ ବୁଝ, ମହାବାହୁ। ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ତୁମେ ଆମ ଉପରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଜନମାନସ ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁଦ୍ୱାରା ଅଜୟ ଭାବେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖୁନ୍ତୁ। ତୁମ ଯାତ୍ରାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଦନ୍ତ ଦେଖାଇ ଦେଉନ୍ତୁ, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ; ଅନ୍ତଃପୁର ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରମୋଦିତ ହେଉନ୍ତୁ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜନମାନସ “ଭଲ କହିଲେ!” ବୋଲି ରାମଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତେବେ ଭରତଙ୍କୁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଦେଖି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦୃଢ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମଣିଷ କେବେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଏଠୁ-ଓଠୁ ଟାଣି ନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତି ଅବନତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଏକତ୍ୱ ବିୟୋଗରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏବଂ ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହୁଏ। ପାକା ଫଳର ଭୟ କେବଳ ପଡିଯିବାରେ, ତେଣୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ମଜବୁତ ଥାମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଘର ବୟସରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ଲୋକମାନେ ବୟସ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅବସାନ ପାଆନ୍ତି। ଯେ ରାତି କଟିଯାଏ, ସେ ଫେରି ଆସେନାହିଁ; ଯମୁନା ନଦୀ ତେଲେ ତେଲେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଦିନ ଓ ରାତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ କଟିଯାଏ; ସେମାନେ ଜୀବନ ଅବଧି କମାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଜଳକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ? ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକ କର; କାରଣ ଥାଉ କି ବା ପ୍ରସ୍ଥାନ କର, ସମୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଜୀବନ କ୍ଷୟ କରେ। ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ରହେ, ସହଯାତ୍ରୀ ହୋଇ ଚାଲେ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଙ୍ଗ ଛାଡ଼େନାହିଁ। ଅଙ୍ଗରେ ଚିରା ଆସିଛି, କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି; ବୟସରେ ମଣିଷ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ—ତାହା ପରେ ସେ କ'ଣ କରିପାରିବ? ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ପରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଜୀବନ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ ଆସିବାରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଜୀବନ କ୍ଷୟ ହେଉଛି। ଏହି ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ଯେପରି ଦୁଇଟି କାଠ ଏକଠା ହୋଇ, ପୁନି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଜୀବନରେ ଜନନୀ, ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ ବନ୍ଧବୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଅବଶ୍ୟ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି। କେହି ଜୀବ ଏକାକା ଅବସ୍ଥାରେ ରହିନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବା ପାଇଁ ଶୋକ କରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଯେପରି ରାସ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଦେଖୁଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ଯାଉଥିବା ଦଳକୁ ‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଆସିବି’ ବୋଲି କହେ, ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯାହା ପଥ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ପଥ ସର୍ବଦା ନିଶ୍ଚିତ; ଏହି ପଥରୁ କେହି ଦେଉଁ ନାହିଁ, ତେଣୁ କାହିଁକି ଏତେ ଶୋକ? ବୟସ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ଏବଂ ଜୀବନ ଧାରା ଫେରି ନାଆସେ, ତେଣୁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଲାଗି ରଖିବା ଉଚିତ; ସନ୍ତାନମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଆମ ପିତା, ଧରାଧୀପତି, ନ୍ୟାୟବାନ୍ ଓ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଦାସମାନେକୁ ଭଲ ରଖିଥିଲେ, ଜନମାନସଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଧର୍ମପଥରେ ଧନ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଇଛନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ ପାଇ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ ଓ ଭୋଗ ପାଇ, ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳାଘ୍ୟ ଆମ ପିତା ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରୀରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏହି ଭାବରେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ବିବେକୀମାନେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପରି ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ଶୋକ କରନି, ରାଜଧାନୀରେ ରୁହ। ଏହି ଭଳି ଉପଦେଶ ଆମ ପିତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାକ୍ପଟୁ ସେଉଁଥିରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆମ ପୂଜ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇଛି, ସେଠି ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି।