ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଭାଇଭାଗିନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଉପଲକ୍ଷେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇ କହିଲେ, “ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ମୋ ପବିତ୍ର ଦୁଇ ପିତାମାତା ଯେଉଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବି? ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କର; ଏହି ରାଜ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୌରବ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ମୁଁ ତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ କମଳା ଚିରା ପିନ୍ଧି ରହିବି। ଏହିପରି ଭାଗ ବଣ୍ଟନ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିବା ସାମ୍ନାରେ ମହାରାଜା ନିଜ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଥିଲେ। ସେଇ ରାଜା, ତୁମ ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବାରେ ପ୍ରମୁଖ, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତୁମେ ସେଠି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କର। ମୃଦୁଭାଷୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହିବି ଏବଂ ମୋର ପିତା ଯେଉଁ ଅଂଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବି। ମୋର ପିତା, ମହାପୁରୁଷ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସମାନ, ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ—ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ ନୁହେଁ।” ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ମହାନ୍ତି ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରୟାଣ ଓ ଭାଗବଣ୍ଟନ ଘଟିଲା। ଏହିପରି ଚମତ୍କାର ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ତା’ପରେ, ସେଇ ସିଂହସଦୃଶ ପୁରୁଷମାନେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ମିତ୍ରମାନେ ଘେରି ରହି, ଦୁଃଖରେ ଏକ ଅନ୍ଧାର ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ତୁମ ଭାଇମାନେ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଜପ କରି, ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ନିରବ ହୋଇ ବସିଥିଲେ; କିଏଁ ମଧ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ: “ମୋର ମାତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ତୁମେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର। ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଜଳ ବେଗରେ ବହେ, ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଘୋଡ଼ାର ଦୌଡ଼ ବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉଡ଼ାଣକୁ କେହି ଅନୁସରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରୁନି, ରାଜନ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭରସାରେ ରହେ, ସେ ହସ୍ତକେଳି କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଯେପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଗଛ ଲଗାଇ ଦେଖଭାଳ କରେ, ଗଛ ବଡ଼ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ଅପରିପକ୍ବ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ, ଏପରି ଗଛ ଫୁଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ଦେଲେ, ଲଗାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଆଶା ପୂରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଉଦାହରଣ ତୁମେ ବୁଝ; ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ତେବେ ତୁମ ଦାସମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ନଗରର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜନ, ହେ ମହାରାଜ, ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତୁ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ, ତୁମେ ତେଜମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯିବ। ମଦମସ୍ତ ହାତୀମାନେ ତୁମ ଶୋଭାୟାତ୍ରାରେ ନାଦ କରନ୍ତୁ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧର, ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଏବଂ ଜନସାଧାରଣ 'ବହୁତ ଭଲ କହିଛ' ବୋଲି ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ପୁନି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଭରତଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଦେଖି, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ: “ମଣିଷ ସ୍ୱେଚ୍ଛାନୁସାରେ କାମ କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ସେଉଁଠାରୁ ଏଠାରେ ଟାଣି ନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଶେଷରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତି ଶେଷରେ ପତନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ମିଳନ ଶେଷରେ ବିୟୋଗ ହୁଏ; ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ। ଯେପରି ପକ୍ୱ ଫଳ ପଡ଼ିଯିବା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଖୁଟିରେ ତିଆରି ଘର ବୃଦ୍ଧ ହେଲାପରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ଲୋକମାନେ ବୟସ୍କ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅବଶ୍ୟ ଅବନତି ପାଆନ୍ତି। ଯେ ରାତି କଟିଯାଏ, ସେ ଆଉ ଫେରି ଆସେନାହିଁ; ଯମୁନା ନଦୀ ଯେପରି ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଜୀବନ ଏକ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଦିନ ଓ ରାତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଏ; ସେମାନେ ଜୀବନ ଅବଧିକୁ କ୍ଷୟ କରେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଜଳକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ। ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ? ଯେଉଁଠାରେ ଥାଏ କିମ୍ବା ଯାଏ, ଜୀବନ ଅବଧି କ୍ଷୟ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଚାଲେ, ସହିତ ବସେ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ମଧ୍ୟ ସହିତ ଫେରେ। ଶରୀରରେ ଚିରା, ଚୁଲି ଧଳା, ବୟସ୍କ ହେଉଥିବା ଲୋକ କ’ଣ କରିପାରିବେ? ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଜୀବନ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ଏହା ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ରୂପାନ୍ତରରେ ଜୀବନ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଯେପରି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ମିଳି ଅପରେ ଅପରେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଜୀବନରେ ଜନନୀ, ପୁତ୍ର, ଆତ୍ମୀୟ, ମିତ୍ରମାନେ ମିଳି ବିୟୋଗ ନିଶ୍ଚିତ। କେହି ଏଠାରେ ଅବିଚଳିତ ରହିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଯେପରି ରାସ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଯାଉଥିବା ଦଳକୁ କହେ, ‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଆସିବି’, ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେ ମାର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ ଏହାରେ ଶୋକ କରିବା ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ବୟସ୍କ ହେଉଅଛି, ଜୀବନ ଧାରା ଫେରି ଆସେନାହିଁ, ଏହିପରି ସମୟରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଗରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ପୁତ୍ରମାନେ ଖୁସି ହେବା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ। ଆମ ପିତା, ଧରାଧିପତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଯଜ୍ଞରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦାସମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରି, ପ୍ରଜାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରି, ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରି, ତିନିଟି ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି।