ଏହିପରି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀରାମ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାପାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳିଛି, ସେପରି ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାରତ। ମୋତେ ମୋର ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାମାତା ଅଟଳ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି? ତୁମେ ଏହି ଜଗତରେ ପୂଜିତ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ଏବଂ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ବସିବି। ଏପରି ଭାଗ ବଣ୍ଟନ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, ମହାରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଥିଲେ। ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଜଗତ୍କୁ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇଥିବା ତୁମର ପିତା ଏହି ବିଷୟରେ ଅନ୍ତିମ କଥା ଦେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେଉଁଠି ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶ ଭୋଗ କର। ହେ ସୁମୃଦୁ, ଚଉଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହିବି ଏବଂ ମୋର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁଯାୟୀ ମୋତେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ମିଳିଛି, ତାହା ଭୋଗ କରିବି। ମୋ ମହାନ ପିତା, ମାନବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କଲ୍ୟାଣ ବୋଲି ମନେ କରେ—ଏହି ଜଗତର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ।” ଏପରି ଭାବରେ ଶୁଭ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ରାମ, ଭାରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଏହି ସିଂହସଦୃଶ ନରମାନେ ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୁଃଖରେ ରାତିଟିଏ କାଟିଲେ। ପରେ, ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ଭାଇମାନେ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀକୂଳରେ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ପୂଜା ଓ ଜପ କରି, ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଚୁପଚାପ ବସିଥିଲେ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ— “ମୋର ମାତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ତୁମେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ବଡ଼ ଜଳରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବନ୍ଧ ଯେପରି ରୋକିହେବା ଯାଏଁ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ତୁମ ବିନା ଅନ୍ୟ କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ାର ଦୌଡ଼ ବା ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉଡ଼ାଣ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବା ଯେପରି ଅସମ୍ଭବ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ହେ ରାଜନ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେହି ଲୋକ ସହଜରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଯେପରି ଏକ ଗଛକୁ ଲୋକ ରୋପି, ପାଳି, ମଜବୁତ ତଣ୍ଡ ହେବା ପରେ ଏକ ଠିଆଏ ଲୋକ ଚଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଯଦି ଗଛ ଫୁଲେ କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଯିଏ ରୋପିଥିଲେ ସେ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଉପମା ତୁମେ ବୁଝ, ହେ ମହାବାହୁ। ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ତେବେ ତୁମେ ଆମ ଉପରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ରାଜ୍ୟର ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁଟୁମ୍ବ ଓ ସମସ୍ତ ଜନମାନେ, ହେ ମହାରାଜ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅଜୟ ଥିବା ତୁମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟରେ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଭିଭାସ୍ୱର ହୁଅ। ରାଜପଥରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ତୁମର ଯାତ୍ରାରେ ଦଙ୍କାର କରୁନ୍ତୁ, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ, ରାଜମହଳର ମହିଳାମାନେ ଅନନ୍ୟ ମନୋଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତୁ।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ‘ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଲ କହିଛ’ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ପୁନି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାମ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ଚିତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ପ୍ରଭୁ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ସେଉଁଠାରେ ଟାଣି ନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଉତ୍କର୍ଷ ଅବନତିରେ ପରିଣତି ହୁଏ, ସମସ୍ତ ମିଳନ ବିଚ୍ଛେଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ ଅଟଳ। ପକ୍କ ଫଳ ପଡ଼ିଯିବା ଛଡ଼ା ଆଉ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଜନ୍ମିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ମଜବୁତ ସ୍ତମ୍ଭରେ ତିଆରି ଘର ବୟସରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଏହିପରି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବୟସ୍ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଯେମିତି ଗତ ରାତି ଫେରି ଆସେ ନାହିଁ, ଯମୁନା ନଦୀ ମଧୁର ଜଳରେ ଭରି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଦିନ ଓ ରାତି ଜୀବମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ କରେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପାଣି ଶୁଷ୍କ କରିଦେଏ। ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଯେଉଁଠି ରହିବା, ଯାଏଁ ଯିବା—ସମୟ ଚାଲିଯାଏ, ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ସବୁବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ବସିଥାଏ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ଫେରି ଆସେ। ଅବସରେ ଦେହରେ ଚିର ରେଖା, ଚୁଲି ଧଳା, ଜୀବନ କ୍ଷୟ—ତାପରେ କ’ଣ କରିପାରିବ? ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ଦେଖି ଲୋକ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ନୂତନ ଋତୁ ଆସିଲେ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଯେପରି ମିଳି ଏବଂ ପୁଣି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ମିତ୍ରମାନେ ମିଳନ କରନ୍ତି, ପୁଣି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ବିଚ୍ଛେଦ ନିଶ୍ଚିତ। କୌଣସି ଜୀବ ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିନଥାଏ; ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ରାସ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଲୋକ ଯାଏଁ କାରବାନକୁ କହେ, ‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ଆସିବି’, ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯିଏ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଇ ମାର୍ଗ ଅଟଳ; ତେବେ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚି ଦୁଃଖ କରିବା କାହିଁକି? ବୟସ୍ କ୍ଷୟ ହେଉଛି, ଜୀବନ ଧାରା ପଛକୁ ଫେରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ସନ୍ତାନମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଆମ ପିତା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଛନ୍ତି।” ଏପରି ଶ୍ରୀରାମ ଭାରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଶିଖାଇଲେ।