ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୋତେ କେଉଁଠି ବସିବାକୁ ହେବ—ସେଠି ଅରଣ୍ୟରେ କଉପିନ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ ମହାନ ରାଜା ଭାବେ—ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମୋ ପିତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଲୋକରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳୁଛି, ସେପରି ମା’ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯେହେତୁ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାମାତା ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ଏହା ବିପରୀତ କିଛି କରିବାକୁ କିମ୍ବା ଭାବିବା ମୋ ପାଇଁ ଶୋଭା ଦେଇନାହିଁ। ତୁମେ ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ, ମୁଁ ତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ବସିବି। ଏପରି ଭାବରେ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଥିବା ସାମ୍ନାରେ ବଡ଼ ରାଜା ଭାଗ ବଣ୍ଟନ କରି ନିଜ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସ୍ବର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଲୋକଶିକ୍ଷକ ତୁମର ପିତା, ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ତୁମେ ତୁମ ଭାଗ ଉପଭୋଗ କର। ମୃଦୁଭାଷୀ, ଚୌଦ ବର୍ଷ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରହିବି ଏବଂ ମୋ ବଡ଼ ଦୟାଳୁ ପିତା ଦେଇଥିବା ଭାଗ ଉପଭୋଗ କରିବି। ସମସ୍ତ ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମାନେ ଯେପରି, ତେଣୁ ମୋ ବଡ଼ ପିତା ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଭାବି ଗ୍ରହଣ କରିଛି—ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକାଧିକାର ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ।” ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକ ଶତଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତା’ପରେ, ସେଇ ସିଂହସମାନ ପୁରୁଷମାନେ, ତାଙ୍କ ସ୍ନେହୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିବାବେଳେ, ବିୟୋଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏକ ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ତୁମ ଭାଇମାନେ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ମଣ୍ଡାକିନୀ ନଦୀ କୂଳରେ ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଜପ କରି, ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଲେ, କିଏ ମଧ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ହେଲେ ବର୍ତ୍ତମାନ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସଂଗୀତ ମଧ୍ୟରେ ଭରତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ମାତା ଆପଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଉଛି—ବିନା ବାଧାରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତୁ। ବଡ଼ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗି ଯେପରି ଜଳ ବେଗରେ ଚାଲିଯାଏ, ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଆପଣ ବ୍ୟତିତ ଅନ୍ୟ କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଘୋଡ଼ାର ଦୌଡ଼ ବା ଗରୁଡ଼ର ଉଡ଼ାଣକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରୁନି, ରାଜନ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଚାଲେ, ସେ ଲୋକ ସହଜରେ ବଞ୍ଚେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା କଷ୍ଟଦାୟକ। ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଲଗାଇଥିବା ଗଛ ଅନେକ ଦିନ ଲାଗି ଚାଷ କରି ଏହାକୁ ମୋଟା ତଣ୍ଡ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼େ, ଏବଂ ଏହା ଛୋଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଚଢ଼ିବା ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହି ଗଛ ଫୁଲିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ଦେଲେ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଲଗାଇଥିଲେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିପାରେନି। ଏହା ଏକ ଉପମା, ରାମ; ଏହାର ଅର୍ଥ ବୁଝନ୍ତୁ। ଯଦି ଆପଣ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ଦାସମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମହାରାଜ, ଆପଣ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଅଜୟ ଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପେ ରାଜ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଳ୍ପୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ। କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଆପଣଙ୍କ ଯାତ୍ରାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ନାଦ କରନ୍ତୁ, ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ସୁନି ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ଜନମାନେ “ଭଲ କହିଛ” ବୋଲି ସ୍ବୀକାର କଲେ ଏବଂ ପୁନିଥରେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏପରି ଦେଖି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହେଉଥିବାରେ, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି କରିପାରେନାହିଁ; ସେ ନିଜର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ସେକୁ ଏଠୁ ଉଠାଇ ଏଠାରେ ନେଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଶେଷରେ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତି ଶେଷରେ ପତନ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ପୃଥକ୍କରଣରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ ଅଟଳ। ପାକା ଫଳ ଯେପରି କେବଳ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଡରେ, ତେଣୁ ଯେଉଁଜଣ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ପାଇଁ କେବଳ ମୃତ୍ୟୁ ଡର। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖୁଟିରେ ତିଆରି ଘର ଯେପରି ବୟସ ହେଲେ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ, ତେଣୁ ଲୋକମାନେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅବସାନ ପାଉଛନ୍ତି। ଯେ ରାତି ଯାଇଯାଏ, ସେ ଫେରି ଆସେନାହିଁ; ଯମୁନା ନଦୀ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ସାଗରକୁ ଯାଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ବିତିଯାଏ; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟ କରେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଜଳକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ। ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି? ଏଠାରେ ଥିବା ବା ଚାଲିଯିବା, ଦୁଇଥିରେ ଯେ କିଛି ହେଉ, ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକ ସହିତ ଥାଏ, ସେଙ୍କୁ ସହିତ ଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେଙ୍କୁ ସହିତ ଫେରେ। ଅଙ୍ଗରେ ଚିରା, କେଶରେ ଧଳା ହୋଇଯିବା, ବୟସରେ ଲୋକ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ—ତା’ପରେ ସେ କ’ଣ କରିପାରିବେ? ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ ଆସିଲାକୁ ଦେଖି ଲୋକ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବନ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସାଗରରେ ଦୁଇଟି କଠ ଏକଠା ହୁଏ, ପୁନି ସମୟ ଆସିଲେ ଅଲଗା ହୁଏ, ସେପରି ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ମିତ୍ରମାନେ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି, ପୁନି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ବିଚ୍ଛେଦ ନିଶ୍ଚିତ। କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଏକାରେ ଅବିଚଳ ରହିପାରେନାହିଁ; ତେଣୁ, ଚାଲିଯାଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ରାସ୍ତାରେ ଦଢ଼ିଆ ଥିବା ଲୋକ ଏକ ଯାତ୍ରା ଦଳକୁ କହେ, ‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଆସିବି’, ସେପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ପଥ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେହି ନିଶ୍ଚିତ ପଥ; ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ପରେ ଦୁଃଖ କାହିଁକି, ଏହାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।