ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ସେ ଏକ ପାଗଳ ହାତୀ ପରି ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ଵାସ ନେଉଥିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ତୁମେ ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ, ଚମକୁଥିବା ଏବଂ ନିଶ୍ଚଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅବିଚଳ; ଏପରି ଲୋକ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କିପରି ଅପରାଧ କରିପାରିବ? ମୁଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଭାରତ, ଏବଂ ତୁମେ ତୁମ ମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ କହୁଛି, ଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାରତ, ବଡ଼ମାନେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷ କରି ଯେତେବେଳେ ଏହା ପ୍ରସଙ୍ଗ ହେଉଛି ଯୋଗ୍ୟ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ପୁଅ ନେଇ। ଏହି ପ୍ରକାର, ଜଗତରେ ଯେପରି ନୀତିବାନ ଲୋକମାନେ ପତ୍ନୀ, ପୁଅ, ଶିଷ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ। ଫଳରେ, ମୁଁ ଚିରକାଳ ଚେରା ପୋଷାକ ଏବଂ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ବନରେ ରହିବି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଭାବରେ ରହିବି, ଏହା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଯେପରି ନୀତିବାନ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ଏହିପରି ନୀତିବାନ ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏ ରାଘବ, ଯେପରି ମୋତେ ଏହି ଦୁଇ ନୀତିବାନ ପିତାମାତା ବନକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ କିପରି ତାହାର ବିପରୀତ କରିପାରିବି? ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାକୁ ଜଗତ ସମ୍ମାନ କରେ, ଏବଂ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଚେରା ପୋଷାକରେ ବାସ କରିବି। ଏପରି ଭାବରେ, ଜନସମ୍ମୁଖରେ ବିଭାଜନ କରି, ମହାରାଜ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଦେଇ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ସେ ରାଜା, ତୁମ ପିତା, ନୀତିବାନ ଏବଂ ଜଗତ ଶିକ୍ଷକ, ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ତୁମେ ତୁମ ଅଂଶ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଚେରା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଚୌଦ ଅବର୍ଷ ବାସ କରିବି ଏବଂ ମୋ ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶ ଉପଭୋଗ କରିବି। ମୋ ମହା ପିତା, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ମହାପତି ସମାନ, ଯେଉଁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହା ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣରେ। ଏପରି ଭାବରେ, ସେ ସିଂହ ପରି ପୁରୁଷମାନେ, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ଶୋକରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ରାତିଟି ଦୁଃଖରେ ଅତିତ ହେଲା। ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ତୁମ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଜପ କରି ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚୁପଚାପ ବସିଥିଲେ; କିଏମଧ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ମାତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଉଛି—ତୁମେ ଅବାଧିତ ଭାବରେ ଏହା ଉପଭୋଗ କର।" "ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଏକ ମହା ଜଳ ଝଟକାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଡାମ୍ ଭଳି, ତୁମେ ଛଡ଼ା କିଏ ଧାରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ହସ୍ତିର ଗତି କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ର ଉଡ଼ା ଅନୁସରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମର ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏ ରାଜା।" "ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ସେ ଉପରେ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ଆଉ ଏ ରାମ, ଅନ୍ୟମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସୁବିଧାଜନକ।" "ଏକ ଗଛ ଯେଉଁଟି ଏକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୋପି ଲାଲନା କରାଯାଏ, ସେ ଦେଖିବାକୁ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଯାଏ, ତାର ତଣ୍ଡ ମୋଟା ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ଠିଆ ଲୋକ ପାଇଁ ଚଡ଼ିବା ଅସମ୍ଭବ ହୋଇଯାଏ।" "ଯଦି ସେ ଗଛ ଫୁଲେ ତ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ତାହା ରୋପିଥିବା ଲୋକ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ।" "ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଏ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝ; ଯଦି ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ତେବେ ତୁମ ଦାସମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଏ ମହାରାଜ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ସବୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଏବଂ ଜନସମୁଦାୟ, ତୁମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଅଜୟ ଭାବରେ ରାଜ୍ୟରେ ତୁମେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁ।" "ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ତୁମ ବିଜୟ ଯାତ୍ରାରେ ତୁମ ସହିତ ହଂକାର କରନ୍ତୁ; କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ତୁମେ, ଅନ୍ତ:ପୁରର ନାରୀମାନେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନରେ ରହନ୍ତୁ।" ଭାରତଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ନଗରବାସୀ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜନମାନେ 'ଭଲ କହିଛି' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରି, ରାମଙ୍କୁ ପୁନି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଭାରତଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଆତ୍ମ-ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲେ। ରାମ କହିଲେ, "ଲୋକ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହିଁ; ସେ ନିଜର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ମୃତ୍ୟୁ ଏକଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ।" "ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ଶେଷରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ଉତ୍ତାରଣ ଶେଷରେ ପତନ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ଶେଷରେ ବିଚ୍ଛେଦ ହୋଇଯାଏ; ଜୀବନ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ।" "ପକ୍କ ଫଳର କେବଳ ଭୟ ହେଉଛି ପଡିଯିବା, ଏହିପରି ଯେଉଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଭୟ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ।" "ଏକ ଘର ଦୃଢ଼ ସ୍ତମ୍ଭରେ ତିଆରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୟସ ହେଲେ ତାହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ଏହିପରି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବୟସ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି।" "ଯେ ରାତି ଅତିତ ହେଉଛି, ତାହା ପୁନି ଫେରି ଆସେନାହିଁ; ପ୍ରବାହମାନ ଯମୁନା ନଦୀ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମୁଦ୍ର ପ୍ରତି ଯାଏ।" "ଏଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଏବଂ ରାତି ଅତିତ ହେଉଛି; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶୀଘ୍ର କମେଇ ଦେଉଛି, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିପରି ଜଳ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ।" "ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକ କର; ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ? ଯେତେବେଳେ ରହିବା କିମ୍ବା ଚାଲିଯିବାରେ ଆୟୁ କମିଯାଏ।" "ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକ ସହିତ ଚାଲେ, ସହିତ ବସେ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସହିତ ଫେରେ।" "ଅଙ୍ଗରେ ଚିରା ଆସିଗଲା, କେଶ ଧଳା ହେଇଗଲା; ଏକ ଲୋକ ବୟସରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇଯାଏ—ତେବେ ସେ କଣ କରିପାରିବ?